زمین

ولکانولوژی یا آتشفشان شناسی از دو کلمه Volcano به معنی "آتشفشان" و Logos به معنی "شناخت" گرفته شده است.


دید کلی
می دانیم که زمین در ابتدا به حالت کره گداخته‌ای بوده است که پس از طی میلیونها سال بخش خارجی آن به صورت قشر سختی در آمد. این پوسته به دفعات بر اثر عبور مواد مذاب درونی سوراخ گردید و سنگهای آتشفشانی زیادی به سطح آن رسید. این عمل حتی در عصر کنونی نیز ادامه دارد. تمام پدیدههایی که با فوران تودههای مذاب بستگی دارند، پدیده آتشفشانی می‌گویند و علمی را که هدف آن بررسی این پدیده هاست با آتشفشان شناسی می‌نامند.

وقتی که از فعالیت آتشفشانی صحبت می‌شود در فکر خود فورانهای بزرگ ، سیلهایی از گدازه ، بهمن‌هایی از سنگهای گرم و خاکستر ، گازهای سمی و خطرناک و انفجارات شدید در نظر مجسم می‌نماییم که با مرگ و خرابی همراه است. به قول ریتمن کسی که این حوادث را می‌بیند هرگز نمی‌تواند فراموش کند و این امر به قدرت عظیم طبیعت و ضعف نیروی انسانی مربوط می‌باشد.

بزرگترین آتشفشان کره زمین
بزرگترین آتشفشان کره زمین مونالوآ نام دارد که بخشی از جزایر هاوایی را تشکیل می‌دهد. محیط قاعده مخروط این آتشفشان 600 کیلومتر و قله آن نسبت به کف اقیانوس که آن را احاطه کرده است 10 کیلومتر ارتفاع دارد. این آتشفشان ، همراه با سایر قسمتهای جزایر هاوایی نشاندهنده موادی هستند که به وسیله فورانهایی که از یک میلیون سال پیش تا کنون ادامه داشته‌اند، بیرون ریخته شده‌اند.

بزرگترین آتشفشان کشف بشر
بزرگترین آتشفشانی که تا کنون به وسیله بشر کشف شده است، الیمیوس مونز یا کوه المپیک نام دارد که در کره مریخ واقع است. شواهد به دست آمده از طریق عکسبرداریهای سفینه فضایی ماریند 9 نشان میدهد که ارتفاع این آتشفشان احتمالا 23 کیلومتر بوده و کالدرای آن نیز 65 کیلومتر عرض دارد.

نمونه‌ای از فورانهای مهم دنیا
آتشفشان وزوو
آتشفشان مونالوآ
آتشفشان پله
آتشفشان بزیمیانی
آتشفشان پاری کوتین در مکزیک
آتشفشان سنت هلن

اقسام آتشفشانها
آتشفشانهای نقطه‌ای که مواد گداخته از یک محل بیرون می‌آید (آتشفشان نوع مرکزی). انواع آتشفشانهای نقطهای عبارتند از:


آتشفشانهای نوع هاوایی یا سپری
آتشفشانهای نوع استرومبولی
آتشفشانهایی پرکابی
آتشفشانهای نوع پله
آتشفشانهای نوع ولکانو

آتشفشانهای شکافی یا خطی که فوران آن در امتداد یک شکاف صورت می‌گیرد. انواع آتشفشانهای شکافی یا خطی عبارتند از:


فورانهای خطی غیر انفجاری
فورانهای خطی انفجاری


رابطه آتشفشان شناسی با سایر علوم زمینی
ژئوفیزیک: برای اثبات و آگاهی از کانونهای درونی آتشفشانها و پیشگویی شکل و محل و موقعیت آن.


ژئوشیمی: تعیین دقیق عناصر که بصورت مواد جامد ، مایع و گاز از آتشفشان خارج می‌شوند.


ترمودینامیک: برای فهم و ارزیابی نیروی حرارتی آتشفشان و انرژی حاصله از آن و رابطه تشکیل مواد گداخته با حرارت و فشار و همچنین انجماد آن.


سنگ شناسی: جهت اطلاع از اختصاصات گدازه و شناسایی دقیق سنگهای آتشفشانی


رسوب شناسی: پراکندگی و نحوه انتشار مواد جامد آتشفشانی در دریاها و خشکیها که به صورت خاکستر ، توف ، برش و ... ته نشین می‌شوند.
اهمیت آتشفشان شناسی
از نظر اقتصادی: استفاده از انرژی گرمایی آن و انرژی گازهای فومرولی در گردش توربین و به دست آوردن مواد شیمیایی با ارزش که امروزه در ایتالیا ، زلاندنو ، ژاپن و ایسلند اهمیت پیدا کرده است و در کشور ما نیز اخیرا برای استفاده از نیروی حرارتی زمین (انرژی ژئوترمال) حفاریهایی انجام شده است.

مقاله اي كامل در مورد آتش فشان ها انواع آتشفشان علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ دیدکلی آتشفشانها همانند زمین لرزه‌ها با بلایا و خسارات زیادی همراهند. خطرهای ناشی از یک آتشفشان خاص ، بستگی به نوع عملکرد ، نوع ماگما ، و نیز جایگاه زمین شناسی و جغرافیای آن دارد. البته خاکسترهای آتشفشانی باعث حاصلخیزی زمین‌های زراعی می‌شود. عملکرد آتشفشانها توسط شکل هندسی ، صفحات تکتونیکی کنترل می‌شود و آتشفشانهای فعال در اکثر قاره‌ها جز قاره استرالیا وجود دارند. طیقه بندی تکتونیکی آتشفشانها • آتشفشانها در سه خاستگاه تکتونیکی دیده می‌شوند. در درجه نخست تمرکز آنها در مناطق بین صفحات تکتونیکی بسیار زیاد است نزدیک به 80% آتشفشانهای فعال در مناطق فرورانش یعنی جایی که صفحات تکتونیکی توسط صفحه دیگر به زیر می‌روند واقع‌اند. و انفجاری‌ترین نوع هستند مهمترین نوع اینها استراتو ولکانو و آتشفشان مرکب است. • نوع دوم آتشفشانهای رنیتی در جایی که صفحات از یکدیگر دور می‌شوند، رخ می‌دهند این نوع آتشفشانها با انفجار کمتری همراهند و در کف اقیانوس واقع می‌شوند. • نوع سوم آتشفشانهای نقطه داغ (Hot spot) که در مرکز صفحات جایی که پوسته ضعیف بوده و اجازه نفوذ مواد مذاب از درون زمین داده می‌شود. مثل آتشفشان جزایر هاوایی در میان اقیانوس آرام. انواع آتشفشانها آتشفشانهای سپری شکل Shield Volcano مواد مذاب بازالتی که نسبتا از نظر SiO2 فقیر و دارای میزان بالایی از تمرکز آهن و منیزیم هستند نسبتا روان بوده و به آرامی و سهولت جاری می‌شوند منظر آتشفشانی بسیار مسطح است. مانند هاوایی. آتشفشانهای گنبدی مواد مذاب آتشفشانی حاوی SiO2 بیشتر و فقیر از آهن و منیزیم است مواد مذاب و ویسکوزیته بالا و به آسانی در سطح روان نمی‌شوند. و در نزدیکی دودکش انفجار پیدا می‌کنند و ساختمانهای متراکم ایجاد می‌کنند که دارای پهلوهای با شیب زیاد است و یک گنبد آتشفشانی را تشکیل می‌دهند. آتشفشان نوع ترکیبی (مرکب) دارای فورانهای متناوب در زمان‌های مختلف است بسیاری از این آتشفشانها مقداری مواد آذرآواری و مواد مذاب و مقداری مواد آواری و غیره از خود خارج می‌کنند آتشفشانهایی که بدین صورت و به شکل لایه‌ای ساخته می‌شوند به استراتوولکانو Stratovolcano و یا آتشفشانهای چینه‌ای مرسوم‌اند بیشتر آتشفشانهای خطرناک در غرب ایالات متحده و آنشفشان دماوند و تفتان از این نوع‌اند. آتشفشان نوع سپری و ویژگی های فیزیکی آن ( مونتگمری 19970 ( تشکیل آتشفشان نوع گنبدی ( مونتگمری 1997 ( تشکیل آتشفشان نوع چینه ای ( اسمیت 1992) زمین لرزه علوم طبیعت > زمين شناسي > زلزله شناسي ________________________________________ تعریف زلزله برای شناخت هر پدیده ای درجهان واقع لازم است ابتداازآن تعریف مناسب ونسبتاً جامعی داشته باشیم ، چرا که بدون دانستن تعریفی مناسب ازآن نمی توان به کنه پدیده پی برد وآن رابه خوبی درک نمود. مردم عامی درکلامی ساده زلزله راحرکت ناگهانی زمین ناشی ازخشم نیروهای ماوراء الطبیعه وخدایان می دانند که بر بندگان عاصی وعصیــــــانگر خودکه نافرمانی خداخود را نموده ومرتکب گناهان زیادی شده اند می داننــد . اگر چه امروزه با گسترش دانش تجربی این تعریف در زمره اباطیل وخرافات قرارگرفته ،ولی هنوز در جوامع ومردم کم دانش وجاهل مورد قبول است. درفرهنگ تک جلدی عمید زلزله را با فتح حروف‌‌ ‍‍‍‍‎‏« زَ» و « لَ » یعنی زَلزلَه برخلاف آنچه در زبان عامه مردم رایج است ، آورده ومی نویسید : « زمین لرزه ، لرزش وجنبش شدید ویا خفیف قشر کره زمین که به نقصان درجه حرارت مواد مرکزی واحداث چین خوردگی وفشار یادر اثر انفجارهــای آتشفشانی بوقوع می رسد .» در فرهنگ جغرافیا تالیف پریدخت فشارکی وهمچنین در فـــــرهــــنـگ جغرافیائی تالیف مهدی مومنی تعریفی مشابه هم به گونه زیر ارائه شده است: «جنبش یا تکان پوسته زمین که به صورت طبیعی ناشی از زیر پوسته زمین است بعضی وقتها زلزله باعث تغییراتی در سطح زمین می شود ، اما اغلب زیان بوجود آمده ناشی ازتکان ها فقط محسوس است وممکن است زلزله بوسیلــــه یک انفجار آتشفشانی بوجود آید. زلزله در حقیقت در بیشتر نواحی آتشفشانی امری عادی است واغلب قبل ویا همزمان با انفجار اتفاق می افتد . اصل زلزلـــه تکتونیکی است واحتمالاً وجود یک شکست لازمه آن است . موجهای زلزلـــه دست کم در سه جهت اتفاق می افتد ودر یک مسافت قابل ملاحظه از مکــــان اصلی بطور جداگانه حس می شوند . وقتی امواج زلزله ازمکانی می گـــــــذرد زمین وساختمانها می لرزند وبه جلووعقب می روند .بالاترین زیان ناشی اززلزله همیشه در مرکز زلزله یعنی جائی که حرکت بالاوپائین است نیست امـــــــــا در مکانــــهائی که موجهای زلزله بصورت مایل به سطح می رسد ونزدیک مرکــز زلزلــــه باشند دارای بالاترین زیان می باشند .یک زلزله شدید معمولاً بوســـیله یکسری دیــــگر ازتکانها همراه می شود .زلزله ای که که در نزدیک یازیردریا اتفاق مـــــی افتد سبب حرکات شدیدآبها شده وبعضی وقتها امواج بــــــزرگی ازآن ناشی مـــی شود ودر مسافت زیاد این امواج ادامه پیــــدا می کنند وگاهگاهی باعث تلفات جــبران ناپذیر ومرگ ومیرمی شوند .طغیان نواحی ساحلی بیشتراز خود زلزلـــه بــــاعث خسارت می شوند ، در نواحی آتشفشانی زلزله عملاً هر روز اتفاق می افتـــد. به عنوان مثال در هاوائی هرساله صدهاتکانهای کوچک ثبت می شوند .» درفرهنگ گیتا شناسی تالیف عباس جعفری آمده است: «جنبش سریع ومحسوسی که درنتیجه جابجائی ویا جایگیری تخته سنگهای زیر پوسته زمین پدید می آید،در نتیجه این جنبش یـــــــک سری لرزش های موجی شکل پدید می آیدوگاه تغییرات ارتفاعی پوسته زمین راباعث می گرددواغلب ضایعات وزیان های جانی وفراوانی ازخود برجا میگذارد.زمین لرزه بیشتر مخصوص نواحی آتشفشانی بوده وگاه باخروش وفوران کوههای آتشفشانی همراه می گرددودرحالات شدیدشکستهاوبریدگیهای مهم ومشخص درروی پوسته زمین از خــودبجـــــای میگذارد.غالب زمین لرزه ها حداقل با سه نوع موج لرزاننده همراه است .در مرکز وقوع زمین لرزه سه موج مزبور بطور همزمان اثرگذارده و ساختمانهاوتأسیسات واقع دراین منطقه را با نوسان های شدید به عقب و جـــــلوومی برد و حد اکثر خسارت و زیان در محلی که امواج مزبور بطور مورب به سطح زمین می رسندوارد می سازد.....» محمود صداقت درکتاب“ زمین شناسی برای جغرافیا ” تعریفی بدینگونه ارائة می دهد: «زمین لرزه عبارت است ازحرکات ولرزش های ناگهانی و گذرا در زمین که از ناحیه محدودی منشأ می گیرد و ازآنجا درتمام جهات منتشر می شوند.» در کتاب فیزیکال جئوگرافی1 آمده است: «زلزله یکسری ازتکانها ولرزشهای ناگهانی که از آزاد شدن فشار در طول گسل های فعال ودر مناطق آتشفشانی فعال ناشی می شود.تکانها ولرزشهای سطح زمین که در ارتباط با حرکات پوسته زمین در زیر زمین می باشد.» در فرهنگ آکسفورد آمده است: «حرکات ناگهانی وشدید سطح زمین.» از تعاریف ذکر شده در فوق ومنابع دیگر می توان برداشت زیر را نمود: «زلزله عبارت از حرکات و ارتعاشات نا گهانی سطخ زمین ناشی از شکسته شدن سنگهای پوسته زمین و رها شدن انرژی ذخیره شده در آنها است که در صورت شدت زیاد در مراکز انسانی موجب خسارتهاوزیانهای فراوان می شود.» زلزله از یکطرف موجب شکسته شدن و جابجائی بین توده های سنگی پوسته زمین می شود و ازطرف دیگر همین جابجائی و شکسته شدن منجر به ایجاد امواج و انتشار در درون زمین می شود ، مانند انداختن قطعه سنگی در حوض یا دریاچه که منجر به ایجاد امواجی می شود. زلزله مانند شکسته شدن قطعه چوب خشک شده ای می ماند که از یکطرف موجب گسیخته شدن چوب و از طرف دیگر موجب انتشار امواج در اطراف خود می شود. فوران آتشفشان علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ • انواع فوران o 1-نوع هاوایی: o 2- نوع استرومبولی: o 3- نوع وولکانو: o 4- نوع پله: o 5- نوع کومولوولکان یا کوپول: فورانهای آتشفشانی معمولا براساسی شکل دهانه ای که از آن فوران صورت می گیرد، محل قرار گیری دهانه در کوه آتشفشان، شکل و نوع مخروط آتشفشانی و بالاخره خصوصیات عمومی فوران (آرام یا شدید – انفجاری یا غیر انفجاری) طبقه بندی می شوند. گدازه های اسیدی به علت درصد Sio2 بالا و درجه حرارت نسبتا پایین دارای گرانروی (ویسکوزیته) بالا و سیالیت پائین بوده و در نتیجه به صورت انفجاری همراه با مواد پرتابی می باشد. اما در گدازه های بازیک به علت درصد Sio2 پائین و درجه حرارت نسبتا بالا، گرانروی پائین بوده و سیالیت افزایش می یابد و در نتیجه مواد پرتابی با مقدار کم و فوران آرام انجام می شود انواع فوران 1- نوع هاوایی: این نوع آتشفشان به شکل گنبدی می باشد و بیشتر مخروط آن از گدازه رقیق با ضخامت زیاد و گسترش کم است. ارتفاع این نوع آتشفشان نسبتا کم است. از دهانه آن اغلب گدازه های بازیک با سیالیت بالا و مواد پرتابی کم، بیرون می ریزد. به علت وجود میزان کم گاز در گدازه این نوع آتشفشان، فوران جریانی در آن دیده می شود.ماگمایی که به سطح می رسد، معمولا به صورت فواره یا چشمه های گدازه ای خارج می شود. این نوع آتشفشان در جزایر هاوایی به تعداد زیاد یافت می شود. در جزیره ایسلند نیز از این نوع آتشفشان یافت می شود. 2-پنوع استرومبولی: در آتشفشان های نوع استرومبولی ماگمای نسبتا رقیق با ترکیب بازیک و مواد پرتابی کم تا زیاد می باشد که مواد پرتابی به صورت ریتمی از اسکوری های ملتهب‏، لاپیلی و بمب می باشد. عمده فعالیت این نوع آتشفشان در ساحل غربی ایتالیا دیده شده است. فعالیت های آرام استرومبولی از دهانه های باز صورت می گیرد و گدازه های نسبتا سیال در افق های بالایی مجرای آتشفشان وجود دارند. به علت گرانروی بالای ماگما، خروج گاز زیادتر از انواع ماگماهای سیال نوع هاوایی صورت می گیرد. فوران های طولانی مدت استرومبولی می تواند مخروطهای مختلط را تشکیل دهد، در حالی که فوران های کوتاه مدت معمولا مخروط های اسکوری دار را تشکیل می دهند. خاکستر در این نوع آتشفشان کم بوده و به هنگام انفجار تولید ابرهای سبک وزنی را می کند.شیب مخروط این نوع آتشفشان از شیب آتشفشان نوع هاوایی خیلی بیشتر است. -3نوع وولکانو: در نوع وولکانو، گدازه های خمیری شکل، دهانه آتشفشان را مسدود می کند و مانع خروج گازها و بخارات می شود. پس از آن که فشار گازها و بخارات بر اثر تراکم زیاد شد، انفجارات شدید تولید می کند. بر اثر انفجار، ذرات مواد مذاب با فشار به خارج رانده شده و بر اطراف پرتاب می شوند و تولید ابرهای ضخیم و وسیعی از خاکستر را می کنند. این ذرات خاکستر، پس از سرد شدن در اطراف دهانه آتشفشان ریخته شده و تولید مخروطی از خاکستر می کند. این نوع مخروط آتشفشانی اغلب دارای دو شیب است که یکی به طرف دهانه و دیگری به طرف خارج است گدازه مذاب در آن ها به صورت روانه، خیلی کم و نسبتا محدود است. یک کوه آتشفشان ممکن است مدتی به شکل یک نوع و مدتی دیگر به شکل نوعی دیگر آتشفشانی می کند. چنان که آتشفشانی کوه وزوو و اتنا. گاهی از نوع استرومبولی و زمانی از نوع وولکانو می باشد. - 4نوع پله: در آتشفشان نوع پله که در جزیره مارتینیک قرار دارد، مجرای آتشفشانی به وسیله گدازه بسیار لزج و خمیری شکلی مسدود می شود و در نتیجه گازها و بخارات برای خود سوراخ و راهی در دامنه و پهلوی کوه پیدا می کنند. ابرهای سوزان در این نوع آتشفشان تقریبا شبیه نوع وولکانو می باشند ولی شدت خروج آنها از دهانه زیادتر است. به علاوه، حرکت آنها موازی با سطح زمین و گاهی مایل با آن است، در حالی که در نوع وولکانو این حرکت به صورت قائم می باشد. در آتشفشان نوع پله، اغلب مواد مذابی که خیلی غلیظ و خمیری شکل هستند با فشار زیاد از دهانه خارج می شوند و به شکل سوزنی در دهانه کوه منجمد می شوند که به این مواد منجمد شده در دهانه کوه، سوزن پله می گویند. -5نوع کومولوولکان یا کوپول: مخروط این نوع آتشفشان به شکل گنبد است که به یک طرف بیشتر متمایل است. این نوع آتشفشان در شرایطی تقریبا مشابه نوع پله ایجاد می شود. قطعات بزرگی از سنگ، که از دهانه این نوع آتشفشان خارج می شود، ممکن است دارای سطوح صیقلی یا مخطط باشند منبع: حق تکثیر برای پایگاه ملی داده‌های علوم زمین تمام حقوق محفوظ است. ماگما علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ • ریشه لغوی • اطلاعات اولیه • انواع ماگما • گرانروی ماگماها • حرارت ماگماها • ترکیب شیمیایی ماگماها • مباحث مرتبط با عنوان ریشه لغوی Magma کلمه‌ای است یونانی به معنی خیر که برای مذابهای طبیعی سیلیکاته بکار گرفته می‌شود. اطلاعات اولیه ماگما مایعی است سیلیکاته با گرانروی زیاد همراه با گاز و مواد فرار گدازه یا لاوا ماگمایی است که مواد فرار خود را از دست داده باشد. ماگماها ممکن است کاملا مایع و یا نیمه متبلور باشند. گدازه‌ها معمولا نیمه متبلورند. زیرا محتوی بلور ، کانیهایی هستند که نقطه ذوب و یا انجماد بالاتر دارند. این بلورها یا مستقیما از ماگما متبلور شده‌اند و یا کانیهای دیرگداز سنگ ما در ماگما هستند که از سنگ مادر جدا شده و به داخل ماگما افتاده‌اند. انواع ماگما "یاگار" ماگماها را از لحاظ محتوی گاز به سه دسته به قرار زیر تقسیم می‌کند: • هیپوماگما: ماگمایی است محتوی گاز فراوان و تحت فشار که به علت فشار زیاد لیتوستاتیک گازها در ماگما بصورت محلول باقی مانده‌اند. • پیرو ماگما: ماگمایی است پرگاز و کف مانند که گازهای آن آزاد شده اما از ماگما خارج نشده است. • اپی ماگما: ماگمایی است فقیر از گاز شبیه به گدازهها. گرانروی ماگماها گرانروی ماگما بسته به ترکیب شیمیایی ، درجه حرارت و مقدار درصد گاز محلول تغییر می‌کند. گرانروی ماگماهای بازالتی حداقل 100 پواز و گرانروی ماگماهای گرانیتی بین 3 10 تا 6 10 پواز می‌باشد. گازهای محلول در ماگما سبب پایین آمدن وزن مخصوص کلی ماگما و نیز تقلیل گرانروی می‌شوند. گرانروی یک ماگما با پیشرفت تبلور در آن ماگما نسبت مستقیم دارد. زیرا افزایش فازهای جامد و بالا رفتن درصد سیلیس در مایع باقی مانده موجب افزایش گرانروی می‌شود. حرارت ماگماها حرارت ماگماها بین 1500 تا 500 درجه سانتیگراد است. ماگماها وقتی می‌توانند به سطح زمین برسند که حرارتی بین 950 ( ریولیتها ) تا 1200 درجه سانتیگراد ( بازالتها ) داشته باشند زیرا در کمتر از این حدود حرارتی ، ماگماها منجمد شده و در همان عمقی که هستند متوقف می‌شوند. ترکیب شیمیایی ماگماها مطالعات زیادی برای تشخیص ترکیب شیمیایی ماگماها از لحاظ کانی شناسی ، درصد اکسیدها و مواد فرار صورت گرفته و نتیجه این شده که ماگماها اصولا از اکسیدهای مختلف تشکیل شده‌اند اما بسته به نوع ماگما درصد هر اکسید متفاوت است. اکسیدها عمده سازنده ماگماها عبارتند از: Si O2 , Al2 O3 , Fe O , Fe2 O3 , Ca O , Mg O , Na2 O , K2 O , Ti O2 , Mn O , P2 O5 , H2 O , C O2 علاوه بر اکسید‌ها فوق ، ترکیبات زیر نیز در ماگماها دیده شده‌اند: Fe Cl3 , Al cl3 , B O3 , H F , H CL , C O , S O2 , S H2 , H2 , N H3 , C H4 , توزیع جغرافیایی آتشفشانها علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ در زمان حاضر ، بیش از 500 آتشفشان با درجات فعالیت مختلف شناخته شده‌اند. البته این تعداد ، نمایشگر تمامی آتشفشانهای موجود در زمین نیست. زیرا تعداد زیادی آتشفشان فعال در زیر دریاها موجودند که هنوز تعدادی از آنها ناشناخته‌اند. توزیع آتشفشانها توزیع این آتشفشانها یکنواخت نیست بلکه تمرکز آنها در مناطق خاصی است. تمرکز آتشفشانها در مناطق و نواحی خاصی از زمین است که این مناطق در حقیقت نمایشگر نقاط ضعف زمین هستند. مناطق مزبور را می‌توان به دسته‌های زیر تقسیم کرد: منطقه اقیانوس آرام قسمت اعظم آتشفشانها (حدود 60 درصد) در سواحل و جزایر اقیانوس آرام واقعند. آتشفشانهای فعال در منطقه اقیانوس کبیر ، روی منحنی دایره مانندی متمرکز شده‌اند که به نام حلقه آتشین یا کمربند آتشین خوانده می‌شود. آتشفشانهای معروفی چون آلئوتین ، آلاسکا ، رشوز و پله در امتداد این حلقه قرار گرفته‌اند. آتشفشان معروف هاوایی در داخل این حلقه واقع شده است. منطقه مدیترانه یا منطقه کوههای جوان آلپ این منطقه دارای اهمیت کمتری است زیرا تعداد زیادی از آتشفشانهای آن خاموش است. از جمله آتشفشانهای معروف آن می‌توان وزو ، استرمبولی و ولکانو در ایتالیا ، آتشفشان خاموش دماوند در ایران و آتشفشانهای جزایر سوئد را نام برد. منطقه اقیانوس اطلس این منطقه نیز از نظر فعالیتهای آتشفشانی اهمیت منطقه اقیانوس آرام را ندارد. از جمله آتشفشانهای معروف این ناحیه می‌توان آتشفشانهای ایسلند ، قناری و آتشفشانهای جزایر دماغه سبز را نام برد. در این منطقه تعداد زیادی آتشفشان زیر دریایی نیز وجود دارد. منطقه اقیانوس هند مهمترین آتشفشانهای این منطقه آتشفشانهای عظیم جزایر ریونیون در نزدیکی ماداگاسکار است. علاوه بر آتشفشانهایی که در اطراف مناطق یادشده وجود دارند، در بعضی موارد آتشفشانهای پراکنده‌ای نیز دیده می‌شود که از جمله آنها می‌توان از آتشفشانهای شمال اربوس و ترور در قطب جنوب نام برد. فعالیتهای آتشفشانی در ایران از نظر زمین شناسی ، ایران را به چهار واحد ، ایران شمالی ، ایران مرکزی ، ایران جنوبی و چینهای ساحلی تقسیم می‌کنند. بنابراین لازم است که آتشفشانهای هر یک از این واحدها ، جداگانه بررسی شود. ایران شمالی یا البرز ایران شمالی شامل کوههایی است که از آذربایجان شروع شده تا خراسان ادامه دارد و بطوری که می‌دانیم، این کوهها در غرب به نام کوههای آذربایجان ، در قسمت مرکزی به نام البرز و در قسمت شرقی به نام هزار مسجد خوانده می‌شود. آتشفشانهای ایران شمالی عبارتند از : • آتشفشان دماوند : ارتفاع قله این آتشفشان 5860 متر است. این آتشفشان در حال حاضر خاموش است. فعالیتهای متناوب این آتشفشان از دوره الیاس شروع شده و آخرین فعالیت آن در اوائل کواترنری بوده است. دماوند از گروه آتشفشانهای نوع استرومبولی است. • آتشفشان سهند : این آتشفشان خاموش ، در جنوب شرقی تبریز قرار دارد. فعالیت سهند مربوط به اوائل کواترنری بوده. این آتشفشان از تجمع بیش از 12 مخروط که به فاصله چند کیلومتر از هم قرار دارند، تشکیل شده است. ارتفاع بلندترین مخروط این آتشفشان ، قله جام نام دارد که این قله حدود 3200 متر است. • آتشفشان سبلان : این کوه در حوالی شهر اردبیل واقع شده است و خود از سه مخروط آتشفشان که در یک ردیف قرار گرفته‌اند، تشکیل شده است. در اطراف سبلان ، چشمه‌های آب گرم متعددی که مربوط به پدیده‌های بعد از این آتشفشان هستند، دیده می‌شود. • آتشفشان آرارات کوچک : این آتشفشان خاموش ، که در گوشه شمال غربی ایران قرار دارد، به شکل یک مخروط بزرگ است و ارتفاعش به 3000 متر می‌رسد. • آتشفشان آرارات بزرگ : این قله در چند کیلومتری آرارات کوچک قرار دارد و ارتفاع آن به 25000 متر می‌رسد. ایران مرکزی این نام به فلات وسیع و بسته‌ای تطلاق می‌شود که تقریبا نصف وسعت ایران را تشکیل می‌دهد و بین رشته کوههای ایران شمالی و جنوبی محدود است. هر چند توده‌های آذرین نفوذی فراوانی در این قسمت از ایران وجود دارد. ولی اثری از فعالیتهای آتشفشانی در آن دیده نشده است. ایران جنوبی یا رشته کوههای زاگرس رشته کوههای زاگرس از مرکز ایران و ترکیه در شمال غرب شروع می‌شود و تا بلوچستان ادامه دارد و ادامه آن در شمال غربی به کوههای ترکیه و در جنوب شرق به کوههای پاکستان وصل می‌شود. آتشفشانهای مهم این واحد عبارتند از : • آتشفشان الوند : این آتشفشان خاموش ، در حوالی همدان واقع است و در اطراف آن آثار سنگهای آتشفشانی دیده می‌شود. • آتشفشان تفتان : این آتشفشان که تنها آتشفشان فعال ایران است، بلندترین قله کوههای بلوچستان را تشکیل می‌دهد. در اطراف تفتان چشمه‌های متعدد گوگردی وجود دارد و جنس گدازه‌های آن آندزیتی است. چین‌های ساحلی جنوبی ترین قسمت ایران را منطقه چینهای ساحلی تشکیل می‌دهد. هرچند در این قسمت آتشفشانی وجود ندارد. ولی در آن بعضی سنگهای آذرین خروجی از قبیل ریولیت و تراکیت دیده شده است. چکیده فعالیتهای آتشفشانی ایران بر دو امتداد قرار دارند یکی امتداد ایران شمالی یا البرز است که روی ان بطوری که دیدیم آتشفشانهای دماوند ، سهند ، سبلان ، آرارات کوچک و بزرگ قرار گرفته است و دیگری ، قوس ایران جنوبی یا زاگرس است که آتشفشانهای الوند و تفتان را دربر می‌گیرد. با توجه به این دو امتداد می‌توان گفت که امتدادهای مزبور در حقیقت امتداد نقاط ضعیف ایران هستند. با توجه به اینکه اکثر زلزله‌های ایران در این دو ردیف متمرکز بوده‌اند (زلزله‌های قوچان ، بجنورد ، گرگان ، ترود لاریجان ، بوئین زهرا و آستارا در ردیف ایران شمالی و زلزله‌های بلوچستان ، لار ، کردستان ، شاپور و خوی در ردیف ایران جنوبی) صحت این ادعا تایید می‌شود. بهره برداری از آتشفشان علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ ویژگیهای طبیعی آتشفشان از مهمترین ویژگی های محیطی و سیماهای زمین شناختی بیشتر آتشفشانها وجود چشمه‌های آب گرم آبفشان ، دهانه و مخروط آتشفشانی است. چشمه‌های آب گرم از ویژگی‌های هیدرولوژیکی و سیماهای زمین گرمایی هستند در بسیاری مناطق نظیر دماوند و سبلان دیده می‌شوند. بهره برداری از ویژگی‌های طبیعی آتشفشانی مهمترین استفاده از انرژی زمین گرمایی جهت گرمایش ، تولید برق ، آب درمانی ، کشاورزی ، پرورش آبزیان و توریسم می‌باشد. بلایای همراه آتشفشان یکی از انواع بخصوص فوران و انفجارات آتشفشانی و آذرآواری ، مخلوطی از گازهای داغ و خاکستر داغ ریز به نام Nuee Ardente می‌باشد که بسیار کشنده است. این ابرهای سوزان (Glowing Clouds) بسیار گرمند و در داخل ابر دما تا 1000 درجه نیز می‌رسد و با سرعتی حدود صد کیلومتر در ساعت روان می‌شوند. و گازهای مختلف آتشفشانی نظیر Co2 و بخار آب که سمی نیستند ولی گازهای Co سولفور ، اسید کلریدریک نسبتا خطرناک و سمی‌اند. بیشتر مرگ و میر حاصل از آتشفشان هنگامی است که نوع فوران انفجاری و همراه با ذرات آذرآواری باشد. پیش بینی فعالیت آتشفشان از نظر فعالیت آتشفشانها به سه گروه فعال ، خاموش یا مرده و خفته (Dormant) آتشفشان فعال اخیرا فوران کرده باشد. آتشفشانی که به تازگی فوران نداشته و تحت تأثیر فرسایش زیاد بوده است (خاموش) و آتشفشانی که به تازگی فوران کرده باشد و از نظر فرسایش تازه به نظر برسد از نوع غیرفعال و یا خفته است اما دارای پتانسیل فعالیت می‌باشد. پیش درآمدهای آتشفشانی آتشفشانهای مهم بطور آنی اتفاق نمی‌افتند این قبیل فورانها با یک سری تغییرات محیطی همراهند از قبیل زمین لرزه ، تغییر شکل زمین ، پدیده‌های زمین گرمایی و تغییرات شیمیایی متأسفانه چنین پدیده‌هایی همیشه اتفاق نمی‌افتند. از اینرو پیش بینی اکثر آتشفشانها قدری مشکل است. بررسی‌های دیگر پیش بینی آتشفشان را توسط رفتار حیوانات قبل از وقوع آتشفشان حکایت می‌کند. عکس‌العمل در برابر پیش بینی فوران تخلیه منطقه تا زمان کاهش فرونشست فعالیت آتشفشانی است. پیش بینی دقیق و ارزیابی صدمات خصوصا در مورد آتشفشانهایی که مدت زیادی فعال نبوده‌اند بسیار دشوار است این امر به دلیل نبود سوابق تاریخی و مقایسه آنها با اطلاعات موجود است. آتشفشان جزایر هاوایی علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ اطلاعات اولیه بطور کلی آتشفشانهای عهد حاضر در سه منطقه تکتونیکی متفاوت پاکنده‌اند که عبارتند از : حاشیه صفحات همگرا ، که این نوع آتشفشانها را کمپرسیونی می‌گویند. مانند حلقه آتشین اقیانوس کبیر هم در آسیا و هم در حاشیه قاره آمریکا ، آتشفشتهای در مرز صفحات واگرا که این قبیل ، آتشفشانها را آتشفشانهای کشتی می‌گویند که با دور شدن صفحات فعالیتهای آتشفشانی شدت می‌یابد، مانند انواعی که در پشته برآمده اقیانوس اطلس و یا در ریخت شرق آفریقا وجود دارند. گروه دیگری از آتشفشانها وجود دارند که از داخل صفحات خارج می‌شوند و آنها را آتشفشانهای میان صفحه‌ای ( Intraplate ) می‌گویند، مانند آتشفشانهای هاوایی و آتشفشانهای دریای کارائید و ماسیف سانترال فرانسه. نظریات نقطه‌های داغ (Hot Spot) تفسیر آتشفشانهای میان صفحه‌ای برای تفسیر آتشفشانهای میان صفحه‌ای ، توزو وسیلون کانادایی و بعد از آن جسیون مورگان آمریکایی نظریه‌ای را پیشنهاد کردند که به آن نقطه‌های داغ می‌گویند. به موجب این نظریه در درون زمین و در مناطق عمیقتر در زیر ضخامت لیتوسفر ، مناطق گرم و داغی وجود دارد که مواد مذاب از آنها بالا می‌آیند، زمین را سوراخ می‌کنند و به سطح زمین می‌رسند. از انباشته شدن همین مواد ، کوههای آتشفشانی در داخل صفحات بوجود می آیند. این محلها ممکن است در داخل صفحات اقیانوسی و یا در داخل صفحات قاره‌ای باشند. نقاط داغ در داخل صفحات اقیانوسی آتشفشانهای جزایز هاوایی در اقیانوس آرام قرار دارند و فعالترین آتشفشانهای دنیا به شمار می‌آیند. در واقع مجمع الجزایر هاوایی جزایری آتشفشانی هستند که در امتداد خطی (جنوب شرق - شمال غرب) پراکنده اند. برای پیدایش این آتشفشانها فرض می‌شود که در داخل گوشته فوقانی نقطه‌ای بسیار گرم به پهنای تقریبی 1000 کیلومتر وجود دارد. با توجه به حرکت و جابجایی صفحه اقیانوس آرام که از روی این نقطه مانند یک قالی جابجا می‌شود و در نتیجه در این محل گرمای زیادی دریافت می‌کند لذا ذوب می‌شود و آتشفشانهای خطی ، مانند جزایر هاوایی بوجود می‌آید. با توجه به سن سنگهای آتشفشانی که قدیمی‌ترین آنها در حدود 75 میلیون سال سن دارد می‌توان چنین نتیجه گرفت که قدیمی‌ترین آتشفشان جزایر هاوایی در 75 میلیون سال قبل ، در نقطه فعلی هاوایی قرار داشته و طی این مدت از آن دور شده است. نقاط داغ اقیانوس کبیر با توجه به این نکته که خط مزبور در ناحیه‌ای با سن 42 میلیون سال انحنا دارد، می‌توان ادعا نمود که از 42 میلیون سال به این طرف جهت حرکت صفحه لیتوسفر در ناحیه مزبور کمی عوض شده است. هر جزیره آتشفشانی که به تدریج از روی نقطه داغ دور می‌شود از ارتفاعش کاسته شده و ابتدا به صورت گی‌یو و بالاخره مانند یک آتل نمایان می‌شود. غیر از نقطه داغ بسیار گرم مذکور ، در اقیانوس کبیر نقاط داغ دیگری نیز وجود دارد که جزایر آتشفشانی به موازات و هم جهت با جزایر هاوایی ایجاد کرده‌اند، مانند مجمع الجزایر تواموتو ، سوسیتی ، ساموا ، کارولین ، جزایر استرال. در اقیانوس کبیر دو سری جزایر به موازات هم وجود دارند که سن یکی از ردیفها از 55 میلیون شروع و به 4.8 میلیون سال ختم می‌شود. در حالی که در ردیف دیگر (یعنی جزایر تاهیتی که کمی دورتر و به موازات آن قرار دارند) سن قدیمی‌ترین آتشفشان 4.4 میلیون سال و آخرین آنها سنی در حدود 0.4 میلیون سال دارد. این مسئله نشان می‌دهد که نقاط داغ در زیر جزایر ردیف اول از بین رفته ولی در جای دیگر مثلا در مجمع الجزایر تاهیتی شروع به فعالیت مجدد نموه است. نقاط داغ درداخل صفحه قاره‌ای نقطه داغ ممکن است در زیر قاره‌ها نیز وجود داشته باشد و مانند حالت قبل عمل کند. در این صورت ماگمای آلکالن تولید می‌شود و توده‌های آتشفشانی به دنبال هم بوجود می‌آیند. آتشفشانهای ماسیف سانترال فرانسه که در داخل پلیت قاره‌ای اورازی (Eurasie) قرار دارند، جزو این دسته محسوب می‌کنند. با توجه به اینکه آتشفشانهای ماسیف سانترال فرانسه به صورت توده‌های بسیار وسیع و درامتداد خاص قرار ندارند، تصور می‌شود که فشار پلیت اقیانوس اطلس که از غرب به شرق بوده و منشا پلیت آفریقا که تقریبا از جنوب به شمال بوده است بطور غیر یکنواخت پلیت اورازی و در نتیجه ماسیف سانترال را جابجا نموده و باعث پراکندگی نامنظم آتشفشانهای ماسیف سانترال شده است. آتشفشان دماوند علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ مخروط دماوند ، شاخص‌ترین آتشفشان چینه‌ای کواترنری ایران است. تاریخ فعالیت این آتشفشان بخوبی شناخته نشده و مخروط آن استراتر ولکانی است که ارتفاع آن از سطح دریا 5670 متر ( 5611 متر وزیری ، 1362 ) ولی از زمینهای اطراف 1600 متر تا 2000 متر است. مخروط آن منظم و روی کوههای فراسایش یافته‌ای که در حدود 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارند واقع است. دامنه کوه بوسیله جریانهای گدازه‌های متعدد که از قله یا از مخروطهای فرعی سرازیر شده اند پوشیده شده است. آشنایی گدازه‌های دماوند وسعتی در حدود 400 کیلومترمربع را پوشانیده اند. به علاوه جدیدترین گدازه‌ها در دامنه غربی مخروط قرار گرفته‌اند و روی همین دامنه مخروطهایی از خاکستر وجود دارد. قله دماوند نسبتا پهن می‌باشد. در ضلع جنوبی و در ارتفاع 5100 متری آن گازها و فرمرولها نمایان هستند. این محل متعلق به یک دهانه قدیمی است که بوسیله قله مخروطی فعلی مستور گردیده است. در ضلع جنوب شرقی ، نقشه های ولکانی کلاستیک ریزشی و جریانی ضخامت زیادی به خود اختصاص داده است. دهانه آتشفشان دماوند قطر دهانه آتشفشان در حدود 400 متر است. قسمت مرکزی دهانه ، بوسیله دریاچه‌ای از یخ پوشیده شده و در حاشیه آن دودخان‌هایی وجود دارد که زمین های اطراف را به رنگ زرد درآورده اند. جدا از دهانه فعلی ، شواهدی از دهانه های قدیمی را می توان دید. یکی از این دهانه های قدیمی در پهلوی جنوبی و در ارتفاع 100 متر قرار دارد که در حال حاضر ، محل خروج گازها و دودخان‌ها است. در پهلوی شمالی دماوند اثر دیگری از یک دهانه قدیمی به قطر حدود 9 کیلومتر دیده می شود که امروزه رودخانه نونال در آن جریان دارد. سنگهای دهانه قدیمی کمی بازیک تر از گدازه های جوان دماوند است. اگرچه بروس و همکاران ( 1977 ) با توجه به ترکیب شیمیایی گدازه‌ها ، دماوند را آتشفشانی دیررس و دور از زاگرس می‌دانند که در تشکیل آن برخورد صفحه‌ها و پدیده فرورانش از نوع خاص و ذوب پوسته اقیانوسی نقش داشته، ولی جایگاه این مخروط در محل تلاقی البرز خاوری و باختری این ذهنیت را تقویت می‌کند که تلاقی گسل های عمیق پوسته ، بویژه انواع امتداد لغز شمال باختری و شمال خاوری ، محل مناسبی برای رسیدن ماگما به سطح زمین بوده است. فعالیت آتشفشانهای دماوند جریان گدازه که از دامنه غربی سرازیر گردیده وارد رودخانه لار شده است و در مسیر آن سدی ایجاد کرده و دریاچه سدی لار را پدید آورده است. این سد بوسیله رسوبات پر گردیده و پس از شکسته شدن گدازه‌های سدکننده مزبور ، جریانهای آب روی آن برقرار گردید، شاهد این امر وجود تراس (پادگانه آبرفتی) در قاعده دامنه غربی دماوند است. اندازه گیریهای سن با روش کربن 14 که از مواد کربن‌دار (چوب) موجود در این رسوبات آبرفتی به عمل آمده ، حداقل سن دماوند در حدود 38500 سال تعیین شده است. با توجه به اینکه آثار یخچالهای پلئستیوسن در روی مخروط آتشفشانی از بین رفته است می‌توان ادعا نمود که فعالیت عظیمی که کوه دماوند را شاخته است بعد از یخبندان عظیم یعنی در دوره هولوسن عمل کرده است ( حدود 10000 سال قبل ). سنگ شناسی دماوند کوه دماوند یک آتشفشان مختلط است که جریانهای گدازه آن زیاد و مواد پیروکلاستیک آن نسبتا کم و شامل پوسن ، توف و رسوبات لاهار می باشد. فراوانترین گدازه دماوند ، سنگی است که به آن تراکیت گفته می‌شود ( به علت بافت پورفیری ، رنگ روشن ، با بلورهای پلاژیوکلاز ، سانیدین ، بیوتیت ، پیروکسن و آپاتیت) و پس از آن آندزیت و بازالت است. در بین سنگهای آتشفشانی دماوند توفها جایگاه ویژه دارند که شامل انواع متعددی از توف شیشه‌ای (در دره هراز و شمال دماوند) ، توف تراکیتی (در قله) ، توف شیشه‌ای پامیسی (در تینه) هستند. جدا از سنگهای گفته شده ، نهشته‌های جریانی آذر آواری باختر دماوند و نهشته‌های بلوک مانند از فراورده‌های آتشفشان دماوند هستند. ویژگیهای ژئوشیمیایی سنگهای دماوند کهن‌ترین گدازه‌های کواترنری دماوند از نوع بازالت قلیایی است که در نتیجه تفریق ماگمایی پرمایه تر از سیلیس ، ظاهر شده‌اند. بطور کلی ، سنگهای دماوند از سه نوع بازیک ، حد واسط اسیدی هستند. انواع بازیک فقط شامل گدازه‌های بازالتی و تراکی بازالتی است ولی در انواع حد واسط و اسیدی افزون بر گدازه‌ها ، سنگهای آذر آواری و اپی کلاستیک نیز وجود دارد. حجم اصلی کوه دماوند را سنگهایی تشکیل می‌دهند که از نظر سیلیس ، حد واسط بوده و مقدار سنگهای بازیک ، بسیار کمتر از دیگر سنگهاست. بیشتر سنگهای دماوند از نوع حد واسط (SiO2 بین 52 تا 63 درصد) و مقدار کمتری نیز از نوع اسیدی (SiO2>%63) هستند که به دو صورت گدازه‌ها و سنگهای آذر آواری رخنمون دارند. فورانهای اولیه از فورانهای بعدی دماوند بازیک‌تر بوده است و این امر تفریق ماگما را در آشیانه ماگمایی نشان می دهد. گدازه‌های دماوند از نظر شیمیایی اختصاصات ویژه‌ای دارند یعنی سرشار از سیلیس و آلکالن اند، مقدار آهن آنها کم و نسبت Feo / Mgo نیز ناچیز و به سری شوشونیتی متعلق است. آتشفشان سبلان علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ آتشفشان سبلان از نوع آتشفشان نقطه‌ای و مخروط آن نوع مختلف است که از نظر ساختمان و حجم شبیه آتشفشانهای قاره‌ای است ولی از نظر ترکیب شیمیایی شباهتی با انواع حاشیه قاره‌ای ندارد و این کوه در مشرق تبریز واقع است. ارتفاع آتشفشان سبلان از سطح دریا 4800 متر و گدازه های آن مساحتی معادل 1200 کیلومتر مربع را اشغال نموده‌اند. قله‌های آتشفشان سبلان به علت فروریختگی و ریزش دهانه (کالورا) شکل مخروط به شدت قطعه قطعه شده است. آتشفشان سبلان سه قله دارد که به دلیل فروریختگی به شدت فرسوده است. قله بلندتر سبلان سلطان و دو قله دیگر هرم داغ یا سبلان کوچک و آقام داغ یا کسری نام دارند. در قسمت شمال و در قاعده‌ای که بلندتدین قله سبلان در آن واقع است، دریاچه کوچکی وجود دارد که احتمالا باقی مانده دهانه آتشفشانی است. آتشفشان مرکزی بر روی یک فرا بوم خاوری _ باختری از گدازه‌های ائوسن فوران کرده است. فعالیت آتشفشان سبلان فعالیت قدیمی سبلان از ائوسن شروع گردید ولی آنچه که کوه سبلان را بوجود آورده در پلیوسن شروع به فعالیت نموده و تا عصر بعد از آخرین یخبندان هم ادامه داشته است . شواهد خاموشی آتشفشان سبلان در دامنه جنوبی سبلان ، چشمه های گوگردی زیادی وجود دارد که آب آنها در حدود 40 درجه سانتیگراد حرارت دارد و تنها گواه فعالیت آتشفشان خاموش سبلان است. این چشمه‌های گوگردی نشان دهنده آخرین فعالیت‌های یک آتشفشان است و بیانگر خاموش نشدن آتشفشان می‌باشند. تحولات ماگمایی آتشفشان سبلان به نظر می‌رسد که تحولات ماگمایی این آتشفشان را نباید به صورت یک تفریق ساده در نظر گرفت، بلکه به احتمال در روند عادی افزایش اسیدیته در حین تفریق ، بازگشت به خصوصیت بازیک نیز صورت گرفته است. مواد سازنده این آتشفشان از یک ماگمای عمقی حاصل گردیده ولی تحت تاثیر فرآیندهای کم و بیش پیچیده ای قرار داشته که تبلور بخشی ، هضم و اختلاط دو ماگما از اهم آنها است. فازهای شکل گیری آتشفشان سبلان • فاز گدازه ای سبلان قدیم ، که شامل 5 مرحله ماگمازایی است. • فاز فرونشینی کالورا و فعالیت انفجاری که با انباشت حدود 100 متر نهشته‌های آذر آواری در دامنه شمالی همراه بوده است. • فاز تشکیل گنبدها و جریانهای گدازه سبلان جدید که با تشکیل روانه‌های تراکی آندریت تاداسیت و شکل گیری بلندترین قسمت آتشفشان همراه بوده است. گونه‌های آتشفشانی سبلان در یک نگاه کلی در کوه سبلان سه سری آتشفشان قابل تشخیص است که عبارتند از : • نخست ، سری پیدایش کوه سبلان که در واقع شامل گدازه‌های میوسن و از جنس لاتیت _ بازالت است. • دوم ، سری پیش از پیدایش کالورا از جنس لاتیت _ آندریت که به داسیت متحول شده اند . این سری در پلیو _ کواترنری بوجود آمده است. • سوم ، سری پس از پیدایش کالورا ، یا سری بالایی که بخش اصلی آن ترکیب داسیتی دارد. این سری هم در پلیو _ کواترنری بوجود آمده است آتشفشان سهند علوم طبیعت > زمين شناسي > آتشفشان شناسی ________________________________________ آتشفشانهای بزرگ سهند ، در 40 کیلومتری جنوب تبریز واقع است و با آتشفشانهای کوچکتر شمال غرب دریاچه ارومیه و مرکز آتشفشانی ارمنستان و آرارات که در نزدیکی مرز ایران واقع است، ارتباط دارد. آشنایی ارتفاع کوه سهند از سطح دریا 3695 متر می باشد و مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از توفها و خاکسترهای فوران تشکیل گردیده و بر اثر آبهای جاری دره‌های تنگی در آنها ایجاد شده است. سهند مخروط بسیار پهن و گسترده ای از تناوب منظم گدازه و خاکستر است که چینه بندی منظم دارد. مواد آتشفشانی سهند بر روی رسوبات مختلف (از پالئوزوئیک تا میوسن) و مساحت تقریبی 4500 کیلومتر مربع را پوشانیده است. این وسعت قشر نازک خاکسترهای آتشفشانی سهند در مناطق دوردست (مثلا در اطراف جاده بستان آباد - تبریز) را شامل نمی شود. فعالیت آتشفشان سهند تعیین سن مطلق گدازه‌های سهند بین 14/0 میلیون سال تا 12 میلیون سال را نشان داده است. با این ترتیب آتشفشانهای سهند در چند مرحله فعالیت داشته و در حد بین این مراحل فعال ، آرامش نسبی برقرار بوده است. وجود رسوبات حاصل از فرسایش مواد آتشفشانی و سن متفاوت نمونه ها ، مسئله فوق را تائید می کند. محیط رسوبی گدازه‌های سهند سیمان لایه‌ای سنگها ، دانه بندی رسوبات و وجود آثار انواع ماهی در خاکسترهای خلعت پوشان تبریز سبب شده تا عده ای از زمین شناسان ، براین باور باشند که سهند به صورت جزیره و یا شبه جزیره کوهستانی بوده که با دریایی کم ژرفا احاطه می‌شده و مواد آتشفشانی ورودی به این محیط ، به کمک جریان آب ، به صورت یکنواخت در سطحی وسیع پراکنده می‌شدند. چینه شناسی آتشفشان سهند سهند ، توده آذرین خروجی است که به صورت کلاهکی برروی پایه ای از سنگهای رسوبی به سن‌های مختلف قرار گرفته است. ضخامت مواد آتشفشانی بیش از 800 متر برآورد شده است و در یک نگاه کلی ، مواد آتشفشانی تشکیل دهنده سهند به ترتیب از پائین به بالا ، عبارتند از : کنگلومرای آتشفشانی ، افق‌های پامیس‌دار و گدازه‌های آندزیتی ، تناوبی از لایه های آگلومرایی ، روانه‌های برشی و لاهار و گدازه‌های داسیتی. بدین ترتیب با توجه به وضع چینه شناسی ، سهند را می توان نوعی کلاسیک از یک آتشفشان چینه‌ای دانست. ویژگی تکتونیکی آتشفشان سهند به احتمال زیاد ، پیدایش آتشفشانهای سهند به تجدید فعالیت گسل سلطانیه - تبریز که از منطقه سهند عبور می‌کند، مربوط بوده است. سنگ شناسی آتشفشان سهند آتشفشان سهند بیشتر از نوع گدازه‌های ریولیتی ، داسیتی و آندزیتی اند که در بین آنها توفها و خاکسترهای فراوان دیده می‌شود. وجود خاکستر با قطعات پامیس در فواصل بسیار دور از قله ( مراغه ، میانه ، بستان آباد ) نشان می‌دهد که فوران‌های انفجاری سهند بسیار شدید بوده است. آثار زیست محیطی آتشفشان سهند فوران انفجاری سهند در مدفون نمودن پستانداران حوالی مراغه بی‌تاثیر نبوده است. آثار این پستانداران ذی‌قیمت به دفعات مورد دستبرد علمی قرار گرفته و در موزه‌های مختلف دنیا ضبط شده است. تحولات ماگمایی آتشفشان سهند زمین شناسان بر اساس داده‌های جدید ، بر این باورند که: • در سهند تغییر و تحولات ماگمایی در طول زمان صورت گرفته و این تحولات ناشی از تفریق ماگمای اصلی بر اثر نیروی گرانش می‌باشد. به گونه‌ای که ، در محفظه ماگمایی ، از ماده مذاب اولیه با ترکیب آندزیتی ( آندزیت قرمز گل ) ، سنگهای اسیدی شامل داسیت و ریوداسیت بوجود آمده است. • با توجه به ترکیب شیمیایی سنگها ، به نظر می‌رسد که ماگمای تشکیل دهنده سنگها از ذوب بخش پوسته زیرین حاصل شده است.

آتشفشان دماوند توضيحات : کوه دماوند يک آتشفشان مختلط يا استراتوولکان است که از تنا وب گدازه و مواد آذر آوارى شامل پونس، توف و رسوبات لاها ر، تشکيل شده است.فراوان ترين گدازه دما وند سنگى است که سابقاً تراکيت ناميده مى شد (بعلت بافت پورفيرى، رنگ روشن با بلورهاى پلاژيوکلاز، سانيدين، بيوتيت، پيروکسن و آپاتيت) . فوران اوليه از فورانها بعدى به مراتب بازيک تر بوده و اين امر تفريق ماگما را در آشيانه ماگمائى نشان مى دهد گدازه هاى دماوند از نظر شيميانى اختصاصات ويژه اى دارند يعنى سرشا ر از سيليس و آلکالن بوده، مقدار آهن آنها کموMgO/ FeO نيز ناچيز است. در گذشته به آنها تراکى آندزيت، لاتيت، دوره ايت (Doreite) وتراکى بازالت مى گفتند در حاليکه برخى ديگر، با توجه به دياگرامهاى زير، آنها را در قلمرو سرى شوشونيتى قرار داده اند که در آن آبساروکيت  Absarokite شوشونيت و باناکيت به ترتيب فراوان ترند. آلن باخ(1966 ) و گانسر (1966) اقسام مهم گدازهاى دماوند را به شرح زير خلاصه کرده اند. تراکى آندزيت هورنبلنددار که حاوى بيوتيت و اوژيت است. تراکى آندزيت اوليوين، بيوتيت و اوژيت دار. تراکيت هيپرستن، بيوتيت، اوژيت دار. تراکيت هورنبلاند، پيروکسن و پلاژيوکلازدار. بعلاوه، آنکلاوهاى فراوان با ترکيبات متنوع در گدازه هاى دما وند پپدا شده که اکثراً اؤ نوع هموژن بوده و اجتماعى ازکنيهاى متعدد مى باشد که آنها را کوموليت (Cwnuiat) ناميده اند وجود اين آنکلاوها نشانه اى از تبلور و تفرق ماگماى سازنده دماوند در طى فعاليت آن بوده است. مطالعه تعداد زيادى مقاطع نازک، گوياى تنوع سنگها، در آتشفشان دماوند است . از سوى ديگر رنگ سنگها، به مقدار شيشه موجود در خميره آنها بستگى دارد، يعنى گدازه هايى که شيشه فراوان دارند، تيره رنگند و گدازه هائيکه خمير آنها در اثر برگشت از حالت شيشه اى، يافت ميکروفلسيک پيدا کرده، به رنگ روشن هستند آلن باخ از نظر سنگ شناختى تقسيمات زير را انجام داده است. 1- تراکى آندزيت بيوتيت، اوژيت و هورنبلانددار 2- تراکى آند ؤيت بيوتيت، اوژيت واوليوين دار 3- تراکيت بيوتيت، اوژيت و هيپرستن دار 4- تراکيت بيوتيت، اوژيت هورنبلانددار 5- تراکيت پيروکسن، پلا ژيوکلا ز هورنبلنددار تراکى آندزيت ها، عموماً به فازهاى قديمى تر و تراکيت ها، به فازهاى جديدتر آتشفشانى دماوند تعلق دارند. مطالعات جديد بعمل آمده (1 يران نژادى 1375)، نشان مى دهد که کهن ترين گدازه هاى کواترنرى منطقه دماوند از نوع بازالت آلکالن است که بواسطه تفريق ماگمائى، انواع پرماتر از سيليس، بعداً ظاهر مى گردند. به طور کلى، سنگهاى دماوند به سه رخساره بازيک، ميانه و اسيدى تفکيک مى شوند. رخساره بازيک آن فقط شامل گدازه هاى بازالتى و تراکى بازالتى است، ولى در رخساره هاى ميانه و اسيدى، علاوه بر گدازه ها، سنگهاى آذرآوارى شامل انواع سنگهاى آذرآوارى و اپى کلامستيک نيز وجود دارند. حجم اصلى دماوند را سنگهاى تشکيل مى دهند- که از نظر سيليس ميانه مى باشند و مقدار سنگهاى بازيک، بسيار کمتر از ساير سنگهاست.

سنگ های آتشفشانی سنگهایی هستند که به صورت ماگمای گداخته در سطح زمین به سرعت سرد می شوند و به علت سرد شدن سریع دارای شیشه می باشند و یا آن قدر ریز دانه اند که نمی توان مود آن هارا تعیین نمود.


انواع بافت سنگ های آتشفشانی :


پورفیریک:
بلورهای درشت یا فنوکریست در متن ریز بلور یا شیشه ای.


بافت اینترسرتال:
در بین کانی های سنگ فضاهای خالی دیده می شود که این فضاها با شیشه یا محصول دگرسانی آن پر می شود.


بافت تراکیتی:
نوعی بافت پورفیریک با خمیره میکرولیتی یا میکرولیتی –شیشه ای که در آن میکرولیت های فلدسپار، حالت جریانی دارند.


بافت اسفرولیتی:
بافتی که در آن شیشه ای فلدسپاری و سیلیسی به صورت شعاعی متبلور شده اند.


بافت شیشه ای:
قسمت اعظم سنگ از شیشه تشکیل شده و گاهی حالت جریانی دارد که بافت شیشه ای جریانی می گویند.


بافت دم چلچله ای:
بلورهای سنگ و شیشه به حالت دم پرستویی و حاصل سرد شدن یا تبلور سریع می باشند.


بافت اسپینیفکیس:
بافتی که در سنگ های اولترامافیک خروجی ( گدازه کوماته ایت ) دیده می شود. در این بافت الیوین ها و پیروکسن ها به صورت اسکلتی، داربستی یا زنجیره ای دیده می شوند.

انواع سنگ های آتشفشانی:


سنگ داسیتی – ریولیتی:
دارای فنوکریستهای کوارتز همراه با کانی فلدسپار و پلاژیوکلاز در یک زمینه دانه ریز فلدسپار و کوارتز. این سنگ ها معادل آتشفشانی سنگ های گرانیتی می باشند.


سنگ تراکیتی:
حجم اصلی این سنگ ها را فلدسپار به ویژه فلدسپات آلکالن تشکیل می دهد که به صورت فنوکریست و خمیره سنگ یافت می شود.


سنگ آندزیت و بازالت:
فراوانترین سنگ های آتشفشانی که دارای کانی های رنگین زیادی است. مانند تراکیتها، فنوکرسیت کوارتز وجود ندارد ولی فنوکرسیت پلاژیوکلاز و کانی های رنگین زیاد است. در خمیره نوع سنگ فلدسپار آلکالن وجود ندارد و خمیره عمدتا از پلاژیوکلاز و پیروکسن می باشد.


سنگ های فنولیتی، تفریتی و بازانیت:
تشخیص صحرایی این سنگ ها بسیار مشگل است، مگر اینکه سنگ دارای مقدار زیادی فنوکریست های فلدسپاتوئید مانند لوسیت، نفلین و آنالسیم باشد. این سنگ ها در بازالت آلکالن و مناطق ریفت قاره ای وجود دارد.


سنگ لاتیت:
معادل آتشفشانی سنگ مونزونیتی که در مقایسه بازالت و آندزیت، دارای فلدسپار غنی از پتاسیم می باشد.

سری ماگمایی:
سنگهای آتشفشانی شامل سریهای تولئیتی، کالکوآلکالن، آلکالن و شوشونیتی می باشند.


سری تولئیتی:
شامل بازالت تولئیتی، سنگ های حدواسط و اسیدی می باشد. سری تولئیتی از نظر سدیم و پتاسیم و دیگر عناصر آلکالن و همچنین عناصر خاکی نادر و سیلیس غنی می باشد که در مناطق سازنده و در داخل صفحات و گاهی در مناطق در حال فرورانش یافت می شوند.




سری کالکوآلکالن:
یا سری هیپرستن که مانند سری تولئیتی غنی از سیلیس است و درصد Al2O3 آن بیش از 17% است و در مناطق فرورانش دیده می شود.


سری آلکالن:
فقیر از سیلیس، عناصر آلکالن، عناصر خاکی نادر، مواد فرار، ارتوپیروکسن و پیژونیت و حاوی الیوین پایدار و بدون حاشیه واکنشی و دارای فلدسپاتوئید ( نفلین – آنالیسم، لوسیت ) می باشد و در داخل صفحات قاره ای و اقیانوسی دیده می شوند.


سری شوشونیتی:
دارای پتاسیم زیاد نسبت 1= Kzo/ NazO می باشد و در مناطق در حال فرورانش فراوان است ولی مانند کالکوآلکالن نمی تواند شاخص خوبی برای این مناطق باشد، زیرا سری شوشونیتی در داخل صفحات قاره ای نیز دیده می شود.

منبع:P30world

** آشنايي با زمين شناسي ساختماني **

تاريخ : 13 / 10 /85 § شماره ي : 010/137- 85/الف § پيوست : قسمت اول .

زمين شناسي ساختماني درباره ي ساختمان سنگها وتغيير پوسته ي زمين بحث مي كند. به عقيده ي بعضي زمين شناسان ، زمين شناسي ساختماني اصولاً درباره ي موقع هندسي سنگهاست در صورتيكه تكتونيك در رابطه با نيروها وحركاتي با ساختمانها را بوجود آورده است، صحبت مي نمايد، هدف از علم زمين شناسي ساختماني اين است كه ساختمانهاي موجود در سنگها را در روي زمين تشخيص داد. وپس از شناساسس دقيق، برداشت آنها را بصورت نقشه هاي زمين شناسي ، برش هاي زمين شناسي ودر بعضي موارد نمودارهاي سه بعدي نمايش دهيم. تكتونيسين ها بخصوص با ساختمان كف دريا، هم چنين ساختمان (crust) ، گوشته (Mantle) تفسير زايشي واينكه ساختمانهاي ليتوتسفر تحت چه نوع فشاري توليد شده تعيين نسبي مقدار نيرو واينكه در چه جهتي نيرو اثر نموده است نيز سروكار دارند.
»»»» قواي محرك:
قواي محركه اي را روي پوسته زمين اثر مي كند. قوائي است كه از داخل زمين توليد مي شود وچين ها ، گسل ها ، درزها، كليواژها وروراندگيها را به وجود مي آورد. بطور كلي دو نوع نيرو برروي پوسته ي زمين اثر مي كند:
1ـ نيروهايي كه از داخل زمين بر پوسته ي زمين اثر مي كند در جهت عكس قواي خارجي عمل كرده، پستي وبلنديها را به وجود مي آورد. همين نيروها ست كه كوهها وحوضه هاي عميق را به وجود مي آورد.
2ـ نيروهايي كه از خارج روي پوسته ي زمين اثر مي كند وموجب عمل فرسايش ويكنواخت كردن پستي وبلنديهاي زمين مي گردد. آتشفشانها وزمين لرزه ها در اثر فاشارهاي دروني زمين توليد مي شود وحركات موجي وزمين لرزه مظهر حركات دروني درعهد حاضر مي باشد. زمين شناسي ساختماني بابسياري از شعب زمين شناسي ارتباط دارد مثلاً براي تهيه ي نقشه ي زمين شناسي يك ناحيه ، مسائل تكتونيكي وچينه شناسي را بايد با هم حل نموده تا نتيجه ي بهتري از مطالعات گرفته شود. از اين علم جهت اكتشاف منابع نفتي استفاده مي شود، نتيجه ي مطالعات تكتونيكي بعضي اوقات به قدري دقيق است كه مي توان وسعت منبع را در اعماق زمين مشخص كرد ومقدار ذخيره ي نفت وگاز را با دقت زياد حساب نمود. زمين شناسي ساختماني يكي از شعب مشخص علوم زمين شناسي محسوب مي شود ودر عين حال خود رشته اي جداگانه مي باشد. براي مطالعه وضع تكتونيك محل، زمين شناسي ساختماني، بايد سه موضوع مهم را پيوسته در نظر داشته باشد:
1ـ فرضيه هاي زمين شناسي واصول به چينه شناسي كه شالوده ي كار ار تشكيل مي دهد.
2ـ بررسيهاي محلي كه اطلاعات لازم را در اختيار زمين شناسي مي گذارد.
3ـ كارهاي آزمايشگاهي كه نتيجه ي اطلاعات را براي استفاده در صنعت ويا علوم آماده مي كند. سنگهايي كه پوسته ي زمين را تشكيل مي دهد معمولاً تحت عمل سه نوع تغيير شكل عمده ي الاستيك، پلاستيك وشكستگي قرار مي گيرد. اگر جابجايي ظاهري در طبقات موجود نباشد، شكستگي را در زياكيلواژ كي گويند.
»»»» فصل دوم: آشنايي با چين، انواع آن با توضيحات پيرامون
چين ها امواجي ست كه در سنگهاي پوسته ي زمين ديده مي شود. چين ها وقتي كه در سنگهاي منطبق مانند سنگهاي رسوبي وآتشفشاني يا در سنگهاي دگرگوني كه منشا رسوبي يا آذرين دارند وهمينطور هر گونه سنگي كه داراي خاصيت لايه لايه بودن يا فولييشن (foliation) باشد به آساني قابل تشخيص مي باشند . طول وپهناي بعضي چين ها به چندين كيلومتر وبعضي ديگر از چند سانتيمتر تجاوز نمي كند وگاهي بخش عمده ي يك قاره را تشكيل مي دهند.
»»»» موقع طبقات:
1ـ امتداد : امتداد يك طبقه عبارت است از جهت جغرافيايي هر خط افقي در روي سطح طبقه وبعبارت ديگر امتداد يك طبقه جهت فصل مشترك سطح طبقه با سطح افقي مي باشد.
2ـ شيب: شيب يك طبقه زاويه اي است دو وجهي كه بين سطح طبقه وسطح افقي تشكيل مي شود ودر يك سطح قائم در جهت عمود بر امتداد طبقه اندازه گيري مي شود ومقدار آن بين صفر تا نود درجه تغيير مي كند. در صورتيكه زاويه ي فوق را در جهت عمود بر امتداد طبقه اندازه گيري كنيم. شيب حقيقي ودر غير اينصورت شيب حاصل را شيب ظاهري مي گويند.
»»»» قسمتهاي مختلف يك چين::
1ـ سطح محوري يك چين، سطحي ست فرضي كه چين را تاحدي به دوقسمت مساوي تقسيم مي كند.
2ـ محود يك چين عبارت است از فصل مشترك سطح محوري با سطح طبقه.
3ـ دو طرف يك چين را پهلوهاي چين مي نامند. يك پهلو، از سطح محوري يك چين تا سطح محوري چين مجاور ادامه دارد.
4ـ خط الراس (crest) ، عبارت از خطي ست كه در امتداد بلندترين نقاط يك چين رسم مي شود بعبارت ديگر خطي كه بلندترين نقاط يك طبقه را در سطح تحتاني يا فوقاني در مقاطع بي شمار به يكديگر مربوط مي كند بنام خط كرست خوانده مي شود.
5ـ خط القعر(trough) ، خطي ست كه مي توان در پائين ترين قسمت يك چين رسم كرد وبعبارت ديگر تراف خطي ست كه پائين ترين قسمتهاي يك طبقه را در مقاطع بي شمار در يك چين به يكديگر وصل مي كند.
»»»» مهمترين انواع چين ها:
1ـ تاقديس: چيني است كه به طرف بالا محرب است . اين واژه از يك كلمه ي يوناني به معني داشتن شيب مخالف گرفته شده است. در تاقديس هاي ساده، دو پهلوي چين در جهت مخالف يكديگر شيب دارد. (Anticline)
2ـ ناوديس : (syncline) چيني است كه به طرف بالا مقعر است از يك لغت يوناني به معناي شيب به طرف يكديگر گرفته شده است. به عبارت ديگر در ناوديس هاي ساده ، شيب دو پهلو به طرف يكديگر مي باشد.
»»»» طبقه بندي چين ها از روي وضع سطح محوري وموقع پهلوهاي چين:
1ـ چين متقارن ، چيني استكه سطح محوري آن قائم است ، به عبارت ديگر هر دو پهلو داراي شيب يكسان است.
2ـ چين نامتقارن ، سطح محوري مايل است. شيب دو پهلو در دوجهت مخالف بود و زاويه ي شيب دو پهلو متفاوت مي باشد.
3ـ چين برگشته، سطح محوري مايل است وهر دو پهلو دريك جهت شيب دارد ومعمولاً دو پهلو داراي زواياي شيب متفاوت مي باشد.
4ـ چين خوابيده ، چيني است كه در آن سطح محوري معمولاً افقي است وچين هايي از اين قبيل با مقياس بزرگ در آلپ ديده مي شود.
5ـ چين هم شيب يا چين ايزوكلينال (كلمه اي ست يوناني، به معناي تمايل مساوي در پهلوها) به چيني گفته مي شود كه شيب دو پهلوي چين در يك جهت ومساوي باشد.
6ـ چين جناغي: اغلب چين ها معمولاً به خوبي در هسته ي تاقديس وناوديس گرد شده است ولي بعضي ديگر داراي انتهاي تند وزاويه دار است. اينگونه چين ها را به نام چينهاي شوران V) شكل يا زيگزاگ) مي خوانند.
7ـ چين بادبزني: چيني است كه هر دو پهلوي آن برگشته است. در چين هاي بادبزني تاقديس ، شيب دو پهلو بطرف يكديگر است.
ولي در چين هاي بزني ناوديس دو پهلوي چين شيبي است از يكديگر دور مي شود.
8) چين (طبقات ) هم شيب : هوموكلاين (كلمه اي يوناني به معني شيب ) به طبقاتي مي شود در يك جهت داراي شيب مثابه است. در اغلب موارد، طبقات هم شيب يك پهلو از يك چين بزرگ محلي است كه در ناحيه ي محدودي مطالعه شده است .
9) چين تك شيب : در فلاتها و در نقاطي كه طبقه بندي تقريباً مسطح است، چينه ها در نقاط بخصوص داراي شيب بندتر است كه اينگونه چين ها را به نام تك شيب مي خوانند. شيب طبقات در اين چين ممكن است از چند درجه تا نود درجه تغيير نمايد.
10) تراس ساختماني : در نواحي كه طبقات شيب دار بطور محلي بصورت افقي در مي آيد يك ترانس ساختماني تشكيل مي شود.
11) چين باز (openfolj) : چيني ستكه در آن تغيير شكل به اندازه اي شديد نبوده كه پديده ي جريان جامد درسنگها صورت گيرد.
12) چين مثابه ( بسته flowage ) : چيني ست كه در سنگهاي تشكيل د هند ه ي آن تغيير شكل به اندازه اي شديد بوده است كه سبب جريان جامد در سنگها گرديده است، بطوريكه طبقات در قسمتي از چين ضخيم و در بخشي ديگر از چين نازك تر مي باشد.
13 ) چين كشيده : وقتي كه طبقات نا مقاوم در لابلاي طبقات مقاوم قرار بگيرد، چين هاي كوچكتري در پهلوهاي چين ها در اثر حركت مواد سنگي ، در جهات مختلف به وجود نمي آيد.
»»»» روشهاي نمايش موقع طبقات :
1)طرح نقشه : طرح مربوط به واحد هاي مختلف قابل نقشه برداري در تشخيص نوع ساختمان خيلي مفيد است.
2)تو پرگرافي : اغلب در مطالعه چين ها، بررسي عوارض سطح زمين مفيد واقع مي شود.توپوگرافي نتيجه ي ممستقيم اختلاف مقاومت سنگها در برابر فرسايش مي باشد.
3)بررسي ساختمانها با استفاده از روش حفاري: دو نواحي كه بيرون زدگي طبقات كم بوده يا اصلاً وجود ندارد، براي مطالعه ي ساختمانها از روش حفاري استفاده مي شود.
4) استفاده از مطالعات معدن شناسي در بررسي ساختمانها: عمليات معدن شناسي كامل ترين اطلاعات را درباره ي ساختمانهاي مختلف در اختيار مي گذارد. حفر معادن زغال سنگ، بخصوص بهترين اطلاعات را در مورد ساختمانها بدست مي دهد چون هر طبقه ي زغال سنگ به تنهايي به فواصل نسبتاً دور دنبال مي شود.
5ـ روشهاي ژئوفيزيكي : از اين روش ها جهت بررسي ساختمانهاي زير زميني استفاده مي شود. مهمترين روشهايي كه امروزه در اكتشافات ژئوفيزيكي بكار برده مي شود كه عبارتند از :
1ـ روشهاي گراويمتريك
2ـ روشهاي مغناطيسي
3ـ روشهاي لرزه اي
4ـ روشهاي الكتريكي
5ـ نمودارهاي سه بعدي:
از اينگونه نمودارها براي نشان دادن مشخصات عمومي ساختمانها، بخصوص براي روش نمودن ارتباط چين ها وموقع توپوگرافي محل استفاده مي شود.
6 ـ مدل هاي ساختماني: مدل هاي مزبور را مي توان از چوب يا ماده اي پلاستيك يا ساير مواد تهيه نمود. بهترين مدل هايي كه تا به امروز ساخته شده مربوط به ساختمان گنبدي نمكي ودياپيرها مي باشد كه در اين رابطه ملاقات زيادي نيز وجود دارد.
7ـ عكس هاي ماهواره اي : از اين عكسها مي توان به عنوان نقشه ي كبنا استفاده نمود. در تشخيص ساختمانهاي زمين شناسي ومنابع معدني ودر تهيه ي نقشه هاي زمين شناسي به مقياس 1000000: 1 000/ 000 : 1 و000 /250 /1 بصورت سياه سفيدو رنگي امروزه از عكسهاي ماهواره اي استفاده مي شود.
»»»» فصل سوم :
استفاده از ساختمانهاي اوليه (رسوبي ) و ساختمانهاي ثانوي (تكتونيكي ) درتعيين سطح تحتاني و سطحي فوقاني طبقات.
الف ) تعيين سطح فوقاني طبقات با استفاده از ساختمانهاي اوليه:
1)سنگواره ها : از مهمترين شواهد براي تشخيص جهت بالاي طبقات مي باشند و در تعيين سن نسبي طبقات كمك مي نمايند. .
2)ريپل ماركها : الف) ريپل هاي موجي ب) ريپلهاي جرياني .
ريپل ماركها موجهايي است كه در سطح سنگهاي رسوبي ديده مي شود و ممكن است در هر دو محيط خشكي و آب، تشكيل شود. در زمين شناسي ساختماني فقط ازنظر ساختمان و ارتباط ريپلها نسبت به طبقات فوقاني و تحتاني مطالعه مي شوند. ريپلهاي موجي به صورت متقادن است و از فرو رفتگي هاي وسيعي تشكيل شده كه به طرف پائين محدب است و در طرفين به سمت بالا نوك تيز مي شود و معمولاً در كف ماسه اي آبهاي ساكن تشكيل مي شود. ريپلهاي جرياني ، نا متقارن و در آن كرست (خط الرأس ) و تراف (خط القعر) هر دو گرد شده است. در اثر جريان آب يا باد در روي ماسه ها يا گل ها تشكيل مي شود.
3)چينه بندي مورب : به نامهاي گوناگون چينه بندي كاذب (false – bedding) ، چينه بندي مورب (cross – bedding) و چينه بندي و در واقع لاميناسيون مورب (cross – lamination) در گزارشهاي زمين شناسي به كار برده شده است. طبقات مورب به سطح تحتاني طبقه ي اصلي مماس ولي سطح فوقاني آن را قطع مي نمايد.
4)چينه بندي گريدد : در بسياري از موارد، دانه هاي تشكيل دهنده ي يك طبقه از پائين به بالا از نظر اندازه ريزتر مي گردد را بنام طبقه ي گريدد موسوم است. استفاده از اين روش براي تشخيص سطح فوقاني و تحتاني طبقات در شيلها و سيلت استونها مخصوصاً هنگامي كه ضخامت هر طبقه از سه سانتي متر كمتر باشد، قابل اطمينان مي باشد. ولي به هر حال امكان اشتباه نيز وجوددارد همچنين سنگهاي آواري آتشفشاني نيز ممكن است داراي طبقه بندي دانه تدريجي باشد.
5 )دگر شيبي هاي محلي ، برش هاي رودخانه اي و ساختمانهاي مثابه ديگر : اشكال و ساختمانهاي را كه در نتيجه ي يك فاصله ي زماني كوتاه فرسايش در هنگام رسوبگذاري به وجود مي آيد، دگر شيبي هاي محلي مي نامند(local unconformities )
6)تركي هاي گلي (mud cracks): كه گاهي به نامهايsun-cracks ياshrinkage-cracks نيز خوانده مي شود، از سطوحي كه به شكل چند ضلعي است، تشكيل شده است و بخصوص در گل هاي معمولي يا گل هاي آهكي كه در مجاورت اتمسفر قرار گرفته و خشك شده است ، ديده مي شود. او باقي كه بعد در سطح فوقاني تركهاي گلي ته نشست مي شود،تكانهاي موجود را پر مي كند و در نتيجه قالب تركها ي گلي در سطح تحتاني به صورت برآمدگيهاي چند ضلعي در مي آيد .
7)اثرات باران، فرورفتگي ها و برآمدگيها: بعضي از فرورفتگي هابراثر قطرات باران بر روي سطح بعضي از سنگهاي رسوبي دانه ريز ، حفرات كوچك نيم كروي شكلي كه قطرشان به چندين ميلي متر مي رسد، ديده مي شود كه بوسيله رسوبات پوشانيده شده است كه عموماً قطرات باران هستند .
8)ساختمان باشي : برخي از گدازه ها، بخصوص آنهايي كه داراي تركيب باراستي به وسيله ي ساختمانها ي باشي مشخص مي باشد كه (pillowstructures) نام دارند و هر باش به تنها ي تقريباً به شكل اليپسوئيد (بيضوي ) است و اندازه ي قطر آنها 30 سانتي متر مي باشد .از اين روش براي تشخيص سطح تحتاني سنگهاي دوروي پركامرين كاين كاناها استفاده شده است.
9)طرز قرار گرفتن فسيلها در چنيه ها : آثار جانوران بصورت فرورفتگي مي باشد. در نتيجه چه اثر جانور يا قالب آن به طرف جهت پائين طبقه محدب خواهد بود. اثر جانوران حفاري مانند كرمها و جانوران گلخوار مي تواند در جهت يابي طبقات مورد استفاده قرار گيرد .
10)وجود حفره ها ي حاصل از خروج گاز در سطح فوقاني گرازوها : در بعضي نقاط سطح تحتاني گرازوها معمولاً بصودت توده (massire) است در حاليكه سطح فوقاني داراي حفراتي است را به علت خروج حبابهاي گازي به وجود آمده است. چنانچه گرازه در يك سطح كنتاكت حبابرار باشد و در سطح ديگه كنتاكت توده اي ، در اينصورت سطح دومي قديمتر از سطح اولي است.
ب) تعييين سطح فوقاني طبقات بوسيله ي ساختمانهاي ثانوي:
1) ارتباط بين چين ها ي كشيده و محور اصلي چين ها : هنگاميكه طبقات برروي يكديگر بلغزد،تحت شرايط خاص ،ممكن است چين هاي كشيده ايجاد شود. بطور كلي چين هاي كشيده چين هاي كوچمي است كه همزمان با چين هاي اصلي بهوجود مي آيد و معمولاً طبقات فوقاني نسبت به طبقات تحتاني به طرف محور تا قديس حركت مي كند (در ناوديس ها حركت از طرف محور به طرف خارج است.)
2) بررسي چين هاي كشيده در برش
3) بررسي چين هاي كشيده در سه جهت فضايي

هنگام ملاحظه مصائب بسيار، آسيب ها و تلفاتي كه زلزله ها باعث شده اند، بسيار طبيعي است كه از خود بپرسيم آيا مي توان از اين وقايع اجتناب كرد و طبيعتاً اگر بتوانيم پيش از وقوع چنين فجايعي در مورد آنها هشدار بدهيم، زندگي هاي بسياري نجات خواهند يافت… اما آيا مي توان زمين لرزه ها را پيش بيني كرد؟

از لحاظ نظري كاملاً واضح است كه اگر پارامترهاي دخيل در تنش هاي پوسته زمين را بدانيم بايد بتوانيم زلزله ها را پيش بيني كنيم. عقيده عمومي در دهه 1960 و 1970 اين بود كه با بررسي دقيق سابقه حركات گسل ها، الگوهايي قابل پيش بيني به دست خواهند آمد. علاوه بر اين تصور مي شد كه الگوهاي غيرعادي كوتاه مدت رفتار حركات گسل ها پيش از زمين لرزه قابل پيش بيني هستند و لذا مي توان ساعت ها و روزها پيش از وقوع زمين لرزه به مردم اطلاع داد تا نواحي خطرناك را تخليه كنند. اما امروز كاملاً روشن شده است كه پيش بيني وقوع زمين لرزه بسيار پيچيده تر از آني است كه در ابتدا تصور مي شد. امروزه مي دانيم كه زلزله ها چه از لحاظ زماني و چه از لحاظ مكاني گه گاهي و پراكنده هستند.


به جاي تلاش كردن براي پيش بيني اينكه چه هنگامي شهرهاي ما ويران خواهند شد، بايد بر اطمينان يافتن از سالم ماندن آنها هنگام بروز زلزله متمركز شد.


يكي از موانع عمده در پيش بيني دقيق زلزله اين است كه گسل ها جدا از هم عمل نمي كنند. هنگامي كه در يك گسل شكست رخ مي دهد، تنش حاصل مي تواند به گسل ديگري منتقل شود و اين امر ادامه مي يابد. تغيير كشش درون پوسته زمين الگوهايي با تغيير تدريجي دارد كه دانشمندان اطلاع دقيقي از آن ندارند.

با اين حال تلاش ها براي پيش بيني زلزله ها همچنان از راه هاي مختلف ادامه پيدا كرده است. اين تلاش ها در 20 سال گذشته عمدتاً در سه حوزه زير متمركز بوده است.


1- فرضيه پيش بيني درازمدت


در اين حوزه دانشمندان از روش ها و رويكردهايي استفاده مي كنند تا زمان تقريبي وقوع زمين لرزه ها را در آينده درازمدت تخمين بزنند. هيچ كدام از اين روش ها نمي توانند لحظه دقيق زماني يا شدت دقيق زلزله را معين كنند، اما مي توانند تقريبي از آنها به دست دهند. بنابراين اطلاعات مفيدي در اختيار خواهد بود كه احتياطات لازم در مواردي مانند مقاوم سازي ساختار بناها انجام شود. براي مثال اگر به مهندسان گفته شود كه ساختمان يا پلي را كه طراحي مي كنند بايد بتواند ضربه اي حداكثر 5/0 گرم در 50 سال آينده تحمل كند، آنها ساختمان را طوري طراحي مي كنند كه اين خصوصيت را دارا باشد. در پيش بيني درازمدت زلزله چند مسئله مورد بررسي قرار مي گيرد.

الف- فاصله بازگشت


اين فاصله به ما مي گويد زلزله ها با چه تناوبي در يك گسل معين رخ مي دهند، و حداكثر حركات زمين كه احتمال دارد در يك ناحيه معين و در يك دوره معين زماني ايجاد كنند چقدر است. اين فاصله با كسب كردن اطلاعات از چند منبع متفاوت به دست مي آيد: سوابق تاريخي زلزله ها، شواهد زمين شناختي (اثراتي كه زلزله ها به جاي مي گذارند) و شواهد زمين سنجي (ميزان كششي كه در صخره ها به وجود مي آيد). براساس اين فرضيه كه زلزله هاي بزرگ در فواصل دوره هاي مشابه زماني رخ مي دهند، داده هاي حاصل از منابع بالا مي توانند احتمال زلزله هاي آينده را پيش بيني كنند. با اين حال دقت اين پيش بيني درازمدت براساس فواصل بازگشت كاملاً محدود است زيرا وقايع درون يك گسل ممكن است به خاطر به وجود آمدن نيروهاي جديد از دوره اي به دوره اي ديگر تفاوت كند.

ب _ پيگيري تغيير شكل هاي زمين


يك راه ديگر پيش بيني زلزله ها اندازه گيري ميزان جابه جايي زمين در طول يك گسل است. براساس همين روش «هري اف رايد»، يك زلزله شناس كاليفرنيايي توانست پيش بيني كند كه شوك بعدي در گسل سنت آندرئاس در كاليفرنيا حدود يكصد سال پس از زلزله بزرگ حاصل از اين گسل در سال 19 06 به وجود مي آيد. اندازه گيري هايي كه پيش از اين زلزله انجام شده بود نشان داده بود كه زمين به طور متوسط 65/0 متر در هر ده سال تحت كشش و جابه جايي قرار مي گيرد. رايد خاطرنشان كرد از آنجا كه حداكثر جابه جايي در طول اين گسل در زلزله 1 9 6، 5/6 متر بوده است بنابراين احتمالاً نتيجه يك قرن تجمع كشش در زمين است، زلزله اي با شدت مشابه زلزله 1906 در اين گسل حدوداً 100 سال بعد رخ مي دهد.


امروزه ماهواره ها مي توانند با فراهم آوري اطلاعات موقعيت دقيق (GPS) به زلزله شناسان امكان دهند ميزان دقيق تغيير شكل پوسته زمين و محل دقيق آن را تعيين كنند. اندازه گيري هاي مكرر مي تواند نشان دهد كه آيا گسل در حال لغزش هست يا نه. بنابراين سرعت جابه جايي و ميزان كشش در هر ناحيه گسل را مي توان شناسايي كرد و پيش بيني هاي حتي بهتري را انجام داد.


ج _ فرضيه شكاف لرزه اي


فرض اصلي در اين مورد اين است كه زلزله هاي بزرگ گرايش دارند كه هر بار در مكان مشابهي رخ دهند، اگر نمودار همه زلزله هاي بزرگ روي حد مرزهاي صفحات زمين را داشته باشيد، متوجه مي شويد كه آنها قطعات جداگانه مجاوري از يك حد مرز پر مي كنند. شكاف لرزه اي (Seisemic gap) قطعه اي است كه در آن براي مدتي طولاني زلزله اي رخ نداده است اما سابقه تاريخي يك زمين لرزه در آن ناحيه در گذشته وجود دارد.

2 _ يافتن گسل هاي جديد


يافتن گسل هاي جديد علاوه بر گسل هاي از قبل فعال، مي تواند بر دانشمندان در پيش بيني بروز بالقوه زلزله ها در مكان هاي غيرمنتظر كمك كند. شواهد متعددي در يك منطقه مي تواند به وجود گسل هايي دلالت كند كه براي مدت هاي بسياري در زمان هاي اخير حركت نكرده اند از جمله:

اين گسل ها در چشم انداز منطقه برجستگي هاي مستقيم طولاني اي تشكيل مي دهند كه مي توانند توپوگرافي محلي و زهكشي طبيعي را تغيير دهند. بنابراين آنها زمين هايي اعوجاج يافته و درياچه و حوضچه هايي تشكيل شده از انحناي زمين به سمت پايين به جاي مي گذارند. آنها مي توانند محل ظهور چشمه ها باشند و به خاطر زهكشي طبيعي اغلب در طول مسيرشان از پوشش گياهي انبوهي پوشيده شده اند.


گسل ها را مي توان به وسيله بررسي هاي انعكاس امواج شناسايي كرد، كه از طريق ثبت امواج انعكاس يافته كه يك شوك انفجاري از حد مرزهاي لايه هاي پوسته زمين انجام مي شود.


صخره هاي موجود در طول خطوط گسل گاه به گاه به علت زلزله ها متلاشي مي شوند. همه يخچال ها و نهرها در طول شكاف هاي حاصل به راه مي افتند و ممكن است دره هاي بزرگي در طول يك گسل پوسته زمين به وجود آيد.


3- علائم زلزله قريب الوقوع

انواع بسيار متفاوتي از فعاليت هاي كوتاه مدت، كه طول آنها از چند روز تا چندسال تغيير مي كند، قبل از زلزله هاي بزرگ ذكر شده اند. زلزله شناسان به دنبال الگوهاي منظم در چنين پيش درآمدهاي كوتاه مدتي هستند.

از يك طرف امواج ضربه اي پيشيني (foreshocks)، مجموعه اي از لرزه هاي خفيف يا دوره هاي بدون لرزه پيش از زلزله هاي بزرگ گزارش شده اند، گرچه آنها لزوماً هميشه رخ نمي دهند. رفتارهاي غيرعادي حيوانات نيز كه به عنوان پيش بيني كننده زلزله ذكر شده است هميشگي نيست.



از طرف ديگر تنش فوق العاده صخره ها كه درشرف جابه جايي هستند باعث گرم شدن، تغيير شكل و انبساط آنها پيش از زلزله مي شود و بنابراين شماري از تغييرات در پوسته زمين پيش از زلزله رخ مي دهد و دانشمندان از وسائل گوناگوني براي اندازه گيري و ثبت اين تغييرات استفاده مي كنند؛ هر چند كه هيچ كدام از اين موارد نيز پيش بيني كننده قطعي و دقيق زلزله نيستند. از جمله اين تغييرات اينها هستند.

گاهي زمين ممكن است در حد چند ميلي متر يا سانتي متر پيش از زلزله انحنا پيدا كند. انحنا سنج هايي (Tiltmeter) كه در سوراخ هاي عميق و با دقت حفر شده قرار داشته باشند، مي توانند اين پديده را كشف كنند.



تغييراتي در سرعت امواج لرزه اي در صخره هاي تحت تنش قرار گرفته نزديك به گسل يافت شده است. شكاف هاي ذره بيني در صخره تحت تنش قرار گرفته نسبت به جهتي كه تنش بر آنها وارد مي شود به هم مي پيوندند و اين امر مي تواند بر چگونگي عبور لرزه هاي خفيف از ميان آنها تاثير بگذارد.



گاز رادون ممكن است از اين شكاف هاي ريز تازه به وجود آمده در يك صخره تحت فشار ساطع شود. آبي كه به درون صخره نفوذ مي كند مواد شيميايي از جمله رادون را از صخره جذب مي كند و در نتيجه محتواي شيميايي چنين موادي در آب چاه هاي منطقه افزايش مي يابد.


جريان يافتن آب هاي زيرزميني به درون شكاف هاي صخره ها ممكن است باعث كاهش سطح سفره آب زيرزميني منطقه شود.


دربعضي از صخره هاي نزديك به نقطه جابه جايي گسل ممكن است تغيير رسانايي الكتريكي ثبت شود .

 

پيش بيني زلزله به وسيله ابرهای زلزله

طبق اطلاعات ثبت شده نخستين نمونه‌ي مشاهده شده از اين نوع ابرها به 381 سال قبل در منطقه‌ي chronide واقع در استان Lon-De چین باز مي‌گردد: "هوا گرم و آفتابي بود ... آسمان آبي و شفاف بود ... ناگهان لكه‌هاي سياه ابر كه همانند مار بسيار بلند بود تمام عرض آسمان را گرفت و زلزله‌اي به بزرگي 7 ريشتر, در 25 اكتبر 1622 درمنطقه به وقوع پيوست." روش مورد بحث، چندی پیش در ژاپن و چين مورد استفاده قرار گرفت... بدين ترتيب در صبح 6 مارس1987 ، زلزله‌اي پيش بيني گرديد كه فرداي آن روز به مورخ 7 مارس 1978 به قدرت 8.7 ريشتر به وقوع پيوست.
پس از کسب اين موفقیت، پيش بيني زلزله به وسیله این ابرها، مدتي در این دو کشور مورد استفاده قرار گرفت، اما از سال 1985 استفاده از آن منسوخ گرديد.
تئوري (شكل گيري ابرهاي مذكور):
وقتي يك صخره‌ي عظيم، تحت اثر نيروهاي خارجي قرار گيرد، قطعات ضعيف آن شكسته شده و قطعات قوی آن ترک میخورند لذا منجر به ايجاد علائمي مي‌گردد كه به پيش بيني زلزله كمك مي‌كند. همچنين افزايش فشار آب حفره‌اي، باعث بالا آمدن سطح آب مي‌گردد و آب به ترك‌ها وارد مي‌شود. فشار و دماي بالا، به تبخير آب و نهايتا نشت آن با فشار از ميان شكاف گسل‌ها منجر شده و برخورد بخار به هواي سرد به تشكيل ابر مي‌انجامد.
عكس زير، مربوط به زلزله‌هاي تانگشان مي‌باشد كه در سال 1976 به قدرت 8.7 ريشتر به وقوع پيوست. در عکس سوراخ¬شدن سقف يك ساختمان بر اثر فوران بخار آب از زير آن قابل مشاهده است. چون اين زلزله حائز شواهد منجر به پیش¬بینی زيادي نبود، شهر تخليه نشد و زلزله جان 750 هزار نفر را گرفت.
earthquake-prediction-1.jpg
آقاي zhonghao shou حدود 16 سال از زندگي خود رادر جهت مطالعه برروي ابرهاي زلزله صرف نموده است. وي در پيش بيني تعداد زيادي از زلزله‌هاي بزرگ توفيق يافته ...
ازجمله زلزله‌ي بم, كه مطالعات و پيش بيني وي دراين باب, مورد تائيد اكثر منابع ايراني قرارگرفته است.
اولين پيش بيني آقاي zhou به 20 ژوئن 1990 بازمي‌گردد, كه 18 ساعت پس از پيش بيني وي, زلزله‌اي به قدرت 7/7 ريشتر در رودبار و منجيل حدود 35000 كشته و تعداد زيادي زخمي بر جاي گذاشت
Shou در سال 1993 به كاليفرنيا رفت و زلزله‌اي ژانويه 1996 كاليفرنيا راشخصا به طوركامل احساس نمود. اين امر او را بر آن داشت كه به مطالعات خود در مورد زلزله ادامه دهد.
Shou ادعا مي‌كند كه نظريه‌اش تا 300 سال ديگر به اثبات خواهد رسيد و انسان به پيش بيني قاطع و كامل زلزله قادر خواهد گرديد.
در روش پيش بينی او 5 مشخصه درمورد ابرهاي زلزله بيان شده است:
1- شكل گيري ابرهاي زلزله معمولابه طور بسيار ناگهاني حتي گاهي اوقات درچند ثانيه صورت مي‌پذيرد در حالي كه ابرهاي طبيعي كه درچارچوب هواشناسي مي‌گنجند اين گونه نيستند.
2- ابرهاي زلزله كار, بدليل فشار زيادي كه درحين خروج از زمين دارند, داراي يك شكل خاص مي‌باشند.
مثلا بعضابه فرم چند خط موازي در يك امتداد بروز مي‌كنند.
درصورتي كه ابرهاي طبيعي, داراي شكل و فرم توده‌اي و حجيم هستند.
earthquake-prediction-2.jpg
3- گاهي اوقات اين ابرها برخلاف جهت باد حركت مي‌كنند.
مثلا در جولاي 1999يك رشته ابر به طول km800 برفراز هند و سريلانكا ديده مي‌شود كه نشان دهنده‌ي زلزله‌اي به قدرت بيش از 7 ريشتر بود.
Shou پيش بيني كرد كه مركز زلزله بين ايران تا ايتاليا مي‌باشد چون شرايط جوي نامناسب از پيش بيني مركز دقيق زلزله جلوگيري می‌كند. بالاخره در 17 آگوست 1999 زلزله‌اي به قدرت 7.8 ريشتر در تركيه به وقوع مي‌پيوندد.
earthquake-prediction-3.jpg
4- اگر هواي اطراف مركز زلزله سرد باشد اكثرا ابرها به صورت چند رشته موازي بوجود مي‌آيند. چون به محض خروج از زمين با هواي سرد برخورد مي‌كنند و ابر تشكيل مي‌دهند. اين ابرها توسط ماهواره‌ي IndoEx در تاريخ 20 دسامبر 2003 از ايران گرفته شده است و زلزله ی بم در 25 دسامبر به وقوع مي‌پيوندد.
earthquake-prediction-4.jpg
5- اگر يك توده‌ي ابر طبيعي در بالاي مركز زلزله قرار داشته باشد در ابتدا بخارهاي آب به علت گرمايي كه دارند باعث بوجود آمدن يك حفره بزرگ در داخل ابر طبيعي مي‌شوند. مثلا عكس زير از زلزله‌ي 6.1 ریشتریافغانستان گرفته شده است.
در اين موارد, علوم آب و هوايي نمي‌توانند علت بوجود آمدن اين تغييرات را توضيح دهند و اين نشان دهنده ي غيرطبيعي بودن ابرها مي‌باشد.
همچنين آقاي shou با استفاده از روشهاي زير مكان و زمان زلزله را مشخص مي‌كند:
1- مركز زلزله جايي است كه ابرها از آنجا بوجود مي‌آيند.
2- قدرت زلزله بستگي به سرعت ومقدار بوجود آمدن ابرها دارد.
3- زمان بوجود آمدن زلزله پس ازمشاهده‌ي ابر حداكثر 107 روز است. البته درحدود 500 مورد پيش بيني اين زمان كمتر از 30 روز بوده است.
بيش از 70% از پيش بيني‌هايي كه آقاي shou در طول سالهاي 1996 تا 2001 به مركز زمين شناسي آمريكا ارسال نموده كاملا درست بوده است.

Tsunami واژه‌ای ژاپنی است که از واژه‌های Tsu به معنی بندر و nami به معنای موج ترکیب شده است.


آشنایی



در یکی از روزهای ماه مارس سال 1964 قربانیان زمین لرزه در آلاسکا هنگامی که لرزش زمین با حوادث ناگوار دیگری توأم شد مرگ سختی را به چشم خود دیدند و قبل از اینکه بتوانند آمادگی مقابله و حمایت از خود را پیدا کنند امواج سهمگین پس از برخورد با صخره‌ها و در هم شکستن آنها ویرانی و خرابی بسیار برجای گذاشت و میزان تلفات زمین لرزه را تا سه برابر افزایش داد. در نظر قربانیان در این حادثه گویی زمین و دریا دچار جنون شده بودند.

تاریخچه و سیر تحولی
بر اساس سوابق موجود و قابل بررسی امواج تسونامی دویست و هفتاد و یک بار باعث ویرانی و وحشت شده‌اند که از این میان بیست و نه بار در دریای آتلانتیک ، بیست و سه بار در دریای مدیترانه و دویست و نوزده بار در ناحیه اقیانوس آرام اتفاق افتاده است. بر اساس گزارش‌های بدست آمده اولین تسونامی در پوتی دآی یونان در سال 479 قبل از میلاد اتفاق افتاد.


در سال 1293 شبیه چنین حادثه‌ای مرگ 3000 نفر ژاپنی را باعث گردید. در سال 1737 امواجی به ارتفاع 210 پا باعث فرو رفتن دماغه لوپاتکا واقع در ساحل کامچاتکا به زیر آب شد. به تعداد قربانیان زمین لرزه وحشتناک و دلخراش سال 1755 لیسبون باید هزاران نفر دیگر را که بر اثر تسونامی به هلاکت رسیدند، اضافه نمود.






در سال 1783 سی هزار نفر در ایتالیا قربانی امواج تسونامی شدند. انفجار کوه آتشفشان کراکاتوا در سال 1883 جریان شدید آبی شد که از طریق تنگه ساندرا به سواحل جاوه و سوماترا رسید و 36500 کشته برجای گذاشت و در اثر همین جریان آب ، کشتی جنگی برو به فاصله دو مایل در خشکی قرار گرفت.


در سال 1867 کشتی ماناگوئلا به داخل شهر فدریکستلر در جزیره سنت گروا واقع در دریای کارائیب انتقال داده شد و موجی عظیم کشتی را بر روی یک انبار داخل بندر قرار داد. در سال 1960 همین امواج مرگ آور در کورال شیلی چنین عملی را در مورد یک کشتی 11 تنی تکرار نمودند. در سال 1869 تسونامی در جزایر هاوایی شهر پونولو را به کلی شست و از بین برد و تنها اثری که از این شهر به جای ماند فقط دو درخت بود.
امواج مرگ آور
نظیر آتشفشان و زلزله ، تسونامی نیز خودبه‌خود اتفاق نمی‌افتد بلکه عواملی باعث بروز آن می‌شوند. زمین لرزه‌ها امواجی هستند که از صخره‌ها و خاک عبور می‌نمایند، اما تسونامی‌ها امواجی هستند که در داخل آب حرکت می‌کنند و همواره نیرویی برای به حرکت درآوردن آنها مورد نیاز است. اکثر مواقع زمین لرزه این نیروی محرک و مورد نیاز را با بالا و پایین بردن و یا با لایه لایه کردن کف دریا به وجود می‌آورد، یا بین دو قسمت آن فاصله می‌افتد، امواج سهمگینی ایجاد می‌شوند که مسافتهای بس�